Гісторыя дзяржавы і права Беларусі (1917 - 1945 гг.)

121 Pages·0.86 MB·Ukrainian

by  Круталевіч В.А., Юхо I.А.

В. А. Круталевіч, I. А. Юхо
ГІСТОРЫЯ
ДЗЯРЖАВЫ
I ПРАВА БЕЛАРУСІ
(1917-1945 гг.)
Дапушчана Міністэрствам адукацыі
Рэспублікі Беларусь
у якасці вучэбнага дапаможніка
для студэнтаў юрыдычных і гістарычных спецыяльнасцей
вышэйшых навучальных устаноў
2-е выданне
МІНСК
«БЕЛАРУСКАЯ НАВУКА»
2000
УДК [321+34](47б)(091)(075.8)
ББК 67.99(4Беи)я73
К 84
ЗМЕСТ
Р э ц э н з е н т ы:
доктар гістарычных навук А. М. Сарокін,
доктар юрыдычных навук I. I. Марціновіч
Уступ 7
Гл а в а 1
Расійская рэвалюцыя 1917 г. і нацыянальна-дзяржаўнае
самавызначэнне Беларусі
§ I. Устанаўленне савецкай улады на Беларусі 9
§ 2. Утварэнне Заходняй вобласці 12
§ 3. Беларускі з'езд (кангрэс) 15
§ 4. Акупацыя Германіяй Беларусі. Абвяшчэнне Беларускай
Народнай Рэспублікі 21
§ 5. Нацыянальная палітыка Аблвыканкомзаха 23
§ 6. Абвяшчэнне Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі 31
§ 7. Першы Усебеларускі з'езд Саветаў. Прыняцце Канстытуцыі 34
Г л а в а 2
Літоўска-Беларуская Савецкая Рэспубліка
§ 1. Утварэнне Літоўска-Беларускай Рэспублікі 42
§ 2. Дзейнасць урада Літоўска-Беларускай Рэспублікі 47
§ 3. Ліквідацыя Літоўска-Беларускай Рэспублікі 56
Г л а в а 3
Нацыянальна-адраджэнскі рух у новых умовах
© І. А. Юхо, В. А. Круталевіч, § 1. Прапольская арыентацыя 63
ISBN 985-08-0352-5 2000 § 2. Арыентацыя на краіны Антанты 71
1* 3
Г л а в а 4
§ 3. Абвяшчэнне СССР 133
Аднаўленне Беларускай Савецкай Рэспублікі § 4. Увядзенне ў дзеянне першай саюзнай Канстытуцыі 137
§ 5. Падзел паўнамоцтваў Саюза і саюзных рэспублік 140
§ 1. Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці ССРБ 78
§ 2. Рэўкомы 85
Г л а в а 9
§ 3. Прэлімінарны (папярэдні) Рыжскі дагавор 89
Дзяржаўнае будаўніцтва ва ўмовах шматукладнасці
§ 4. Другі Усебеларускі з'езд Саветаў. Дапаўненні да Кансты- эканомікі і лібералізацыі палітычнага рэжыму
туцыі 91
(1921-1929)
Г л а в а 5 § 1. Агульны стан эканомікі і культуры 144
§ 2. Удасканаленне адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялен-
Рыжскі мірны дагавор
ня. Узбуйненне БССР 146
§ 1. Удзельнікі мірных перагавораў 99 § 3. Канстытуцыя Беларускай ССР 1927 г 158
§ 2. Статус ССРБ як удзельніцы мірных перагавораў 101 § 4. Судовыя і пазасудовыя карныя ўстановы 162
§ 5. Станаўленне права 167
Г л а в а 6
Г л а в а 10
Ваенна-палітычная сітуацыя на Беларусі ў 1921—1922 гг.
Дзяржаўнае будаўніцтва ва ўмовах карэнных палітычных і
Дзяржаўнае будаўніцтва
сацыяльна-эканамічных змен (1930—1938)
§ 1. Супярэчнасці пераходнага перыяду 106
§ 1. Агульны стан эканомікі БССР 174
§ 2. Узброеныя антысавецкія фарміраванні 108
§ 2. Вышэйшыя і мясцовыя органы дзяржаўнай улады 177
§ 3. Стварэнне часовых надзвычайных органаў 110
§ 3. Новыя радыкальныя пераўтварэнні адміністрацыйна-тэры-
§ 4. Карныя меры 112 тарыяльнай будовы 183
§ 5. Стабілізацыя становішча 114 § 4. Развіццё федэратыўных адносін. Узмацненне цэнтралісц-
кага пачатку 188
Г л а в а 7 § 5. Канстытуцыя СССР 1936 г. і Канстытуцыя Беларускай
Беларуская палітычная эміграцыя ў новых умовах ССР 1937 г 189
§ 6. Суды і пазасудовыя рэпрэсіўныя ўстановы. Пракуратура 193
§ 1. Спробы кансалідацыі сіл 118
§ 7. Змены ў праве 196
§ 2. Роспуск урада БНР 120
Глава 11
Г л а в а 8
Беларуская ССР пад час другой сусветнай вайны
ССРБ — адна з заснавальніц Саюза ССР
(1939-1945)
§ 1. Прававыя формы ўзаемаадносін ССРБ і РСФСР да § 1. Заходняя Беларусь у саставе Польскай дзяржавы 201
ўтварэння СССР 124
§ 2. Пачатак другой сусветнай вайны. Уз'яднанне Заходняй
§ 2. Барацьба дзвюх плыняў: аўтанамізацыя нацыянальных Беларусі з Беларускай ССР 208
рэспублік ці раўнапраўе? 130
§ 3. Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне 1941 — 1945 гг 215
4
5
§ 4. Другі Усебеларускі кангрэс 220
§ 5. Партызанскі рух 224
§ 6. Вызваленне Беларусі 227
§ 7. Права 231
§ 8. БССР — адна з заснавальніц Арганізацыі Аб'яднаных
Нацый 234 УСТУП
Бібліяграфія 236
Гісторыя дзяржавы і права Беларусі як навуковая і
вучэбная дысцыпліна з'яўляецца юрыдычнай навукай,
але разам з тым і арганічнай часткай агульнай гісторыі
народа, яго культуры. Без грунтоўнага ведання гісторыі
дзяржаўных структур улады і разумення дзеяння ўсяго
дзяржаўнага механізма нельга кіраваць дзяржаўным апа-
ратам і забяспечыць падрыхтоўку свядомых будаўнікоў
свабоднага грамадства. Гістарычны аналіз заканадаўства
неабходны як для правільнага ўсведамлення дзеючых
норм права (гістарычнае тлумачэнне закону), так і для
крытычнай ацэнкі застарэлых норм.
Рэспубліка Беларусь з прыняццем 27 ліпеня 1990 г.
Дэкларацыі аб сваім дзяржаўным суверэнітэце, у якой
урачыста абвяшчаліся вяршэнства, самастойнасць і паў-
ната дзяржаўнай улады рэспублікі ў межах яе тэрыторыі,
апынулася ў складаным палітычным становішчы, бо
значная частка яе насельніцтва аказалася слаба падрых-
таванай да незалежнага дэмакратычнага дзяржаўнага
жыцця. Такое становішча склалася таму, што на працягу
некалькіх стагоддзяў абмяжоўвалася беларуская культура,
замоўчвалася або скажалася гісторыя беларускай дзяр-
жаўнасці і права.
Прыняцце новай Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь
(1994) (з папраўкамі і дапаўненнямі 1996 г.), якая фунту-
ецца на неад'емным праве беларускага народа на сама-
вызначэнне і абапіраецца на шматвяковую гісторыю
развіцця беларускай дзяржаўнасці, сведчыць аб неабход-
насці грунтоўнага вывучэння гістарычнага шляху, што
прайшла наша дзяржава ад першых канстытуцыйных ак-
7
таў да сучаснасці. Асабліва важнае значэнне мае гісторыя Глава 1
дзяржаўна-прававога будаўніцтва ў перыяд з 1917 па 1945 г.,
бо нельга зразумець вялікіх пераўтварэнняў, што
адбыліся ў нашым грамадстве і дзяржаве, без аналізу ўсёй
сукупнасці гістарычных падзей, тых поспехаў, недахопаў і РАСІЙСКАЯ РЭВАЛЮЦЫЯ 1917 г.
злоўжыванняў, якія адбываліся ў нашай дзяржаве. I НАЦЫЯНАЛЬНА-ДЗЯРЖАЎНАЕ
Вывучэнне гісторыі дзяржавы і права Беларусі САМАВЫЗНАЧЭННЕ БЕЛАРУСІ
патрэбна беларускаму народу для ўсведамлення свайго
нацыянальнага светапогляду, вызначэння месца сярод
народаў свету. Усе славянскія народы ўжо даўно маюць
распрацаваныя гісторыі сваіх дзяржаў і права. Для бела-
рускага народа толькі цяпер з'явілася магчымасць
§ 1. Устанаўленне савецкай улады на Беларусі
даследаваць, вывучаць і выкладаць гісторыю дзяржавы і
права Беларусі ва ўсёй яе паўнаце, без скажэнняў
Узброенае паўстанне, узнятае бальшавікамі 25 каст-
і ідэалагічнага махлярства. Асабліва многа скажэнняў і
рычніка 1917 г. у Петраградзе, паклала пачатак новаму
фальсіфікацыі рабілася пры асвятленні гісторыі дзяржавы
этапу рэвалюцыі ў Расіі. Часовы ўрад і яго адміністрацыя
і права Беларусі савецкага перыяду. Замоўчваліся падзеі,
на месцах пасля звяржэння царскага рэжыму ў сакавіку
звязаныя з абвяшчэннем Беларускай Народнай Рэспуб-
1917 г. аказаліся няздольнымі вырашыць наспелыя праб-
лікі ў 1918 г., скажалася значнасць першага ўрада для
лемы грамадскай перабудовы. Дэмакратызацыя грамад-
БССР. Рэпрэсіі супраць народа падаваліся як дабра-
скага жыцця паглыбіла палярызацыю палітычных сіл.
дзейства рэжыму або неабходныя мерапрыемствы суп-
Саветы рабочых, салдацкіх, сялянскіх дэпутатаў, якія
раць «кулакоў», ці «ворагаў народа».
ўзніклі, прэтэндавалі на ўладу. Двухуладдзе ўскладняла
У вучэбным дапаможніку па гісторыі дзяржавы і палітычную сітуацыю, зводзіла часам на нішто намаганні
права Беларусі асвятляюцца праблемы адраджэння дзяр- Часовага ўрада ўстанавіць цвёрдую ўладу ў краіне. Нарас-
жавы беларускага народа, ідэйна-палітычная барацьба ў тала разруха, паглыбляўся харчовы крызіс, узмацняўся
1917—1918 гг., абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэс- антываенны рух. Бальшавікі выставілі лозунг аб пара-
публікі, утварэнне Беларускай Савецкай Сацыялістычнай жэнні ўрада ў імперыялістычнай вайне.
Рэспублікі, станаўленне і развіццё Беларускай ССР, яе У ходзе вайны руская армія панесла велізарныя стра-
дзяржаўнага апарату і права ў перыяд новай эканамічнай ты. Частка тэрыторыі Расійскай імперыі была захоплена
палітыкі. Асвятляюцца асноўныя моманты жыцця народа Германіяй. На Беларусі нямецкія войскі, якія супраць-
Заходняй Беларусі пад акупацыйным рэжымам Поль- стаялі Заходняму фронту рускай арміі, выйші да лініі
шчы, уз'яднанне Заходняй Беларусі з Беларускай ССР, Паставы—Смаргонь—Баранавічы—Пінск. Вырашэнне ак-
удзел беларускага народа ў вайне з нямецкімі акупантамі туальных пытанняў (зямельнае, харчовае і інш.) адклад-
і першыя крокі аднаўлення народнай гаспадаркі, куль- валася да склікання Устаноўчага сходу.
туры і дзяржаўнага апарату ў пасляваенны час. Паўстанне ў Петраградзе пачалося пад лозунгам «Уся
Аўтары выказваюць шчырую падзяку доктару ўлада Саветам!» Другі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх
гістарычных навук Г. А. Космачу і кандыдатам юрыдыч- дэпутатаў (адбыўся 25—26 кастрычніка 1917 г.) узаконіў
ных навук В. А. Шаўкапляс і В. У. Сажынай за дапамогу Саветы ў якасці органаў новай дзяржаўнай улады.
і зробленыя заўвагі пры падрыхтоўцы вучэбнага дапа- Трэба адзначыць, што да пачатку рашучых падзей у
можніка. сталіцы імперыі большасць Саветаў Беларусі знаходзілася
1а Зак. 1164 9
пад уплывам сацыялістаў-рэвалюцыянераў, сацыял- часовы вышэйшы орган улады для ўсяго фронту і яго
дэмакратаў (меншавікоў), бундаўцаў і іншых партый, якія тылу — Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту.
называлі сябе сацыялістычнымі. Аднак у Мінску Савет Па прыкладзе Петраградскага ваенна-рэвалюцыйнага ка-
рабочых і салдацкіх дэпутатаў стаяў на бальшавіцкіх мітэта Ваенрэўком Заходняга фронту ўключаў прадстаў-
пазіцыях. У Мінску знаходзілася камандаванне арміямі нікоў ад воінскіх часцей, Чырвонай гвардыі, Саветаў,
Заходняга фронту, розныя арганізацыі, якія абслугоўвалі прафсаюзаў, партыйных арганізацый. У яго склад увай-
фронт, а таксама органы губернскай адміністрацыі. шлі члены прэзідыума Мінскага Савета, бальшавіцкая
фракцыя франтавога камітэта, прадстаўнікі Выканкома
Ужо 25 кастрычніка выканком Мінскага Савета рабо-
Саветаў Заходняй вобласці, чыгуначнікаў, раскватарава-
чых і салдацкіх дэпутатаў у сваім загадзе № 1 аб'явіў на-
ных у Мінску воінскіх часцей. Склад рэўкома папаўняўся
сельніцтву горада аб пераходзе ўлады ў Мінску і яго
ўсё новымі прадстаўнікамі.
наваколлі да Савета. Савет звярнуўся да рэвалюцыйных
Дзейнічаючы энергічна, Ваенрэўком засяроджваў у
арганізацый і палітычных партый неадкладна прыступіць
сваіх руках уладу. Ён устанавіў кантроль над штабам
да арганізацыі новай улады на месцах. Ён вызваліў з тур-
Заходняга фронту і зняў яго камандуючага генерала
мы салдат, з якіх быў сфарміраваны Першы імя Мінскага
П. С. Балуева. Авалоданне штабам фронту дало магчы-
Савета рэвалюцыйны полк. Саветам былі пасланы камі-
масць новаму камандаванню пачаць перамовы з нямецкім
сары ў дзяржаўныя ўстановы і штаб фронту. Ён узяў пад
бокам аб перамір'і на Заходнім фронце. 23 лістапада 1917 г.
кантроль тэлеграф, пошту, але ў наступныя некалькі дзён
дамова аб перамір'і ўступіла ў сілу.
Мінскаму Савету давялося вытрымаць моцны націск
прыхільнікаў Часовага ўрада, якія арганізавалі Камітэт Выканаўчым аператыўным органам Ваенрэўкома
выратавання рэвалюцыі. Абапіраючыся на падтрымку стала вылучанае ім бюро, у якое ўвайшлі А. Ф. Мяснікоў,
камандавання Заходняга фронту, Камітэт увёў у Мінск М. I. Калмановіч, К. I. Ландэр (старшыня), М. I. Крыва-
верныя яму кавалерыйскія часці і прад'явіў ультыматум шэін, В. С. Селязнёў, Н. В. Рагазінскі, В. М. Фрэйман.
Мінскаму Савету. Перавага сіл аказалася на баку Камі- Члены бюро кіравалі аддзеламі рэўкома, якія ствараліся
тэта выратавання. Мінскаму Савету давялося пайсці на зыходзячы з абстаноўкі і накірункаў яго дзейнасці. Былі
ўступкі, каб папярэдзіць кровапраліцце і перачакаць. арганізаваны аддзелы: ваенны, грамадзянскі, гаспадар-
чы, забеспячэння, арганізацыйны, інфармацыйны,
Пераход салдат на бок бальшавікоў не даў магчымасці
мандатны.
Камітэту выратавання сканцэнтраваць у сваіх руках уладу.
Ваенрэўком устанавіў кантроль за дзейнасцю старых
Змена ўлады на фронце паставіла Камітэт выратавання ў
становішча палітычнай ізаляцыі. Улада ў арміі пера- устаноў. Выключнае значэнне надавалася дзеянням
ходзіла ў рукі салдацкіх рэвалюцыйных камітэтаў. Палкі, камісараў, якія пасылаліся на чыгуначныя станцыі для
дывізіі, карпусы выказваліся ў падтрымку ўрада бальша- арганізацыі аховы цягнікоў, што ішлі на фронт з грузамі.
вікоў. У пачатку лістапада да камітэтаў перайшла ўлада Камісары пасылаліся ў павятовыя цэнтры, мястэчкі для
ва ўсіх трох арміях Заходняга фронту. Так, адзін з карпу- дапамогі мясцовым бальшавіцкім арганізацыям ствараць
соў 2-й арміі патрабаваў ад Камітэта выратавання органы ўлады.
прызнання ўлады Савета Народных Камісараў і безага- У Гомелі была праведзена бальшавізацыя савета шля-
ворачнага яму падпарадкавання. Прыезд у Мінск з фрон- хам яго перавыбрання. У Віцебску ўзнік рэвалюцыйны
ту браняпоезда канчаткова дэмаралізаваў Камітэт выра- Савет салдацкіх дэпутатаў, які паклаў пачатак арганізацыі
тавання — і ён распаўся. губернскага Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта. У Оршы
ўжо 25 кастрычніка быў створаны Ваенрэўком, у які
Паводле рашэння бюро абласнога Камітэта партыі
хутка ўвайшлі прадстаўнікі сялян.
балынавікоў у Мінску быў створаны 27 кастрычніка 1917 г.
10 11
З буйных гарадскіх цэнтраў Беларусі пазней за іншых
Пасля ўзяцця ўлады на першы план стала задача
савецкая ўлада была ўстаноўлена ў Магілёве, дзе зна-
будаўніцтва новага дзяржаўнага апарату ў шырокім сэнсе
ходзілася Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага на
гэтага слова, арганізацыі кіравання. Перш за ўсё патра-
чале з генералам Духоніным. Стаўка не прызнала ўладу
бавалася стварыць пастаянны выбарны орган для ўсёй
Савета Народных Камісараў на чале з У. I. Леніным,
Заходняй вобласці. Задачы арганізацыі такога цэнтра, па
адмовілася выканаць дырэктыву савецкага ўрада —
пастанове абласнога камітэта партыі бальшавікоў, былі
пачаць перамовы з нямецкім камандаваннем аб перамір'і.
вырашаны на трох з'ездах, якія адбыліся ў Мінску ў
Для заняцця Стаўкі ў сярэдзіне лістапада 1917 г.
другой палове лістапада 1917 г.: з'ездзе рабочых і сал-
савецкі ўрад накіраваў у Магілёў войска на чале з пра-
дацкіх дэпутатаў Заходняй вобласці, Другім з'ездзе
паршчыкам Н. В. Крыленка, прызначаньгм замест
камітэтаў Заходняга фронту і з'ездзе сялянскіх дэпутатаў
Духоніна галоўнакамандуючым. У гэты ж час бурныя
Мінскай і Віленскай губерняў. Выбраныя гэтымі з'ездамі
падзеі адбываліся ў Магілёускім Савеце, дзе ў рэшце
выканкомы, па пастанове Другога з'езда армій Заходняга
рэшт узяло верх па-бальшавіцку настроенае крыло. Савет
фронту, былі аб'яднаны ў Выканком Саветаў Заходняй
прыняў рэзалюцыю аб падтрымцы савецкага ўрада і
вобласці і фронту. Ад з'езда рабочых і салдацкіх дэпу-
ўтварыў Ваенна-рэвалюцыйны камітэт, які аб'явіў сябе
татаў у выканком былі ўключаны 35 чалавек. Такая ж
ўладай у Магілёве і яго наваколлі. Рэўком устанавіў
колькасць дэлегатаў была ўключана і ад сялянскіх дэпу-
кантроль над Стаўкай, аб'явіў аб роспуску агульна-
армейскага камітэта, які стаяў на эсэра-меншавіцкіх татаў. Ад франтавога з'езда ў выканком увайшло 100
пазіцыях, прыняў меры да падтрымання ў горадзе чалавек. Для ўдзелу ў рабоце выканкома вобласці былі
парадку. Узброеныя сілы, пасланыя Петраградам у запрошаны 17 прадстаўнікоў прафесійных саюзаў. У аб-
Магілёў, 20 лістапада ўвайшлі ў горад без бою. ласным выканкоме пераважалі балылавікі Заходняга
Н. В. Крыленка паведаміў у Петраград: «Стаўка, акружа- фронту.
ная з усіх бакоў рэвалюцыйнымі войскамі Петраграда, Пры гэтым унікальным было тое, што абласны орган
Кранштадта і фронту, напярэдадні наступлення пала ад улады аб'яднаў у сабе кіраўніцтва справамі фронту і
унутранага развалу». адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі, якія складалі
Звяржэнне ўлады Часовага ўрада ў буйных гарадскіх абласную тэрыторыю.
цэнтрах паскорыла ўстанаўленне ўлады Саветаў на ўсёй Пасля выбрання абласнога Выканкома Саветаў воб-
тэрыторыі Беларусі. ласці быў прыняты шэраг мер па фарміраванні апарату
кіравання ствараемага цэнтра. На сваім першым пася-
джэнні 26 лістапада 1917 г. выканком пастанавіў ства-
§ 2. Утварэнне Заходняй вобласці рыць камісарыяты (аддзелы) для кіраўніцтва рознымі
галінамі жыцця: ваенны, унутраных спраў, харчовы,
Новыя дзяржаўныя органы на Беларусі, як і ва ўсёй
фінансавы, зямельны, гандлю, прамысловасці, чыгунач-
дзяржаве, ствараліся ў рамках старога адміністрацыйна-
ны і інш. Таксама было прадугледжана стварэнне Каміса-
тэрытарыяльнага падзелу — губернскага, павятовага,
рыята па нацыянальных справах. Аператыўным органам,
валаснога, у асобных населеных пунктах. У ходзе ўзяцця
які накіроўваў, аб'ядноўваў і каардынаваў работу камі-
бальшавікамі дзяржаўнай улады ўзнікла Заходняя воб-
сарыятаў, стаў Прэзідыум абласнога Выканаўчага камі-
ласць, якая аб'яднала Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую
тэта.
губерні і неакупаваныя нямецкімі войскамі часткі
Напачатку Прэзідыум абласнога Выканаўчага камітэта
Віленскай і Гродзенскай губерняў. У межах вобласці
Саветаў Заходняй вобласці ўзначальваў М. Ц. Рагазінскі,
апынулася тэрыторыя большай часткі Беларусі.
потым — А. Ф. Мяснікоў. Ён быў і камандуючым арміямі
12
13
У сваіх першых прававых актах і заявах Саветы і
Заходняго фронту. На чале Савета Народных Камісараў
рэўкомы заклікалі насельніцтва захоўваць рэвалюцыйны
быў пастаўлены К. Ландэр, ён жа кіраваў і ўнутранымі
парадак. На гэтым шляху для новай улады, якая зна-
справамі. Кіраўніцтва складалася з людзей, якія выпад-
ходзілася ў стадыі станаўлення, існавалі немалыя цяж-
кова апынуліся на Беларусі па ваенных акалічнасцях.
касці. Раскрадалася і знішчалася маёмасць дзяржавы і
Яны ігралі значную ролю ў захопе ўлады.
фронту. Асабліва пацярпелі былыя панскія маёнткі і ля-
Паколькі Заходняя вобласць аб'ядноўвала ў сваіх ме-
сы. Усё гэта называлася «разгулам дробнабуржуазнай
жах тэрыторыі з пераважнай большасцю беларускага на-
стыхіі».
сельніцтва, у гэтым сэнсе ў адрозненне ад іншых такіх
адзінак, якія ўзніклі ў ходзе ўстанаўлення ўлады Саветаў,
яна набывала калі не юрыдычна, то фактычна характар § 3. Беларускі з'езд (кангрэс)
нацыянальнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі.
Характэрнай асаблівасцю мясцовых дзяржаўных орга- У складаных да пачатку лістапада 1917 г. умовах ба-
наў улады і кіраўніцтва была неаднароднасць структур- рацьба за ўладу набыла новыя формы. Сілы, якія про-
най пабудовы і паўнамоцтваў. Для Саветаў і рэўкомаў цістаялі бальшавікам на Беларусі, не гублялі спадзяван-
былі характэрны памкненні да найбольшай самастойнасці няў на ўстанаўленне ў краі сваёй улады. Ім здавалася,
ў вырашэнні задач, што стаялі перад імі. Губернскія што бальшавікі доўга не ўтрымаюцца. Заходні фронт раз-
Саветы Беларусі былі даволі аўтаномнымі ў адносінах да вальваўся. 3 заключэннем перамір'я з нямецкім каманда-
абласнога Савета. Асабліва слабыя былі сувязі Мінска з ваннем была афіцыйна аб'яўлена дэмабілізацыя рускай
Віцебскам губернскім цэнтрам. Прадстаўнікі Віцебскай арміі. Арганізавана і самавольна цэлыя часці пакідалі
губерні не ўдзельнічалі ў стварэнні Аблвыканкомзаха ў свае пазіцыі. Мірныя перагаворы ў Брэсце прадстаўнікоў
лістападзе 1917 г. Савецкай Расіі і Германіі зацягваліся. Не выключалася
Сам цэнтр заклікаў мясцовыя органы, насельніцтва магчымасць, што нямецкі бок выкарыстае спрыяльную
да праяўлення «максімуму самастойнасці». «Асаблівых ды- для яго сітуацыю і паспрабуе захапіць новыя тэрыторыі
рэктыў не чакайце, — гаварылася ў пісьме ЦК партыі ад на ўсходзе. Дэзарганізацыя гаспадарчага жыцця ўзмац-
4 лістапада 1917 г. на імя Аршанскай партыйнай ар- нялася. Асабліва пагаршалася забеспячэнне харчамі арміі
ганізацыі, — рабіце згодна рэзалюцый ЦК, апубліка- і гарадоў.
ваных у «Правде». Умацоўвайце і замацоўвайце заваёвы, На значнай тэрыторыі (трохкутнік Бабруйск—Рага-
наладжвайце ўрадавы апарат». чоў—Магілёў) мяцежны польскі корпус, які насаджаў
3 Петраграда ў правінцыі накіроўваліся камісары свае парадкі, жорстка распраўляўся з тымі, хто замах-
Петраградскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, упаўна- ваўся на памешчыцкія землі і маёмасць у маёнтках.
важаныя УЦВК, НКУС. Яны дапамагалі ўстанаўленню Ва ўсіх нацыянальных рэгіёнах Расіі і асабліва на
савецкай улады і на Беларусі. Украіне актывізаваліся арганізацыі, якія распачалі ба-
рацьбу за стварэнне нацыянальнай улады, утварэнне ў
Ствараючы дзяржаўны апарат, бальшавікі ліквідавалі
той ці іншай форме нацыянальнай дзяржаўнасці, што
старыя дзяржаўныя ўстановы. У першую чаргу лікві-
пагражала распаду Расійскай дзяржавы. Узнікла Укра-
даваліся тыя яго ключавыя звенні, якія аказвалі ці маглі
інская Народная Рэспубліка (УНР), якая была афіцыйна
аказаць узброенае супраціўленне пераходу ўлады да Са-
прызнана Расіяй як самастойная дзяржава. Пачаліся ва-
ветаў і рэўкомаў. Зацяжны характар прыняў працэс
енныя дзеянні паміж войскамі гэтай рэспублікі і Чырво-
ліквідацыі органаў мясцовага самакіравання — дум і зем-
най гвардыяй. У процівагу УНР у Харкаве была абве-
стваў, якія займаліся пад наглядам новых улад чыста
шчана Украінская Савецкая Рэспубліка.
мясцовымі справамі.
15
14
і без неабходнага грамадска-эканамічнага развіцця наро-
даў Расіі і нават Еўропы можна ажыццявіць поўнасцю
сацыялізм»1. Таму і ў праяўленні нацыянальнага пачуцця
народаў, у іх тэрытарыяльна-нацыянальным самавызна-
чэнні і ў цесным саюзе паміж сабой ім бачылася зарука
выратавання Расіі як магутнай і незалежнай дзяржавы
БАК урачыста аб'явіў, што ён узяў на сябе гістарыч-
ны пачын утварэння аўтаномнай Беларусі як часткі
Расійскай Федэрацыі. Як бачна, праграма не супярэчыла
аб'яўленаму савецкай уладай праву нацыі на самавызна-
чэнне.
Беларускі абласны камітэт быў падтрыманы савецкім
урадам. Яму былі выдадзены сродкі на правядзенне
з'езда.
Такім чынам, узніклі два цэнтры, якія ў аднолькавай
Мал. 1. Мінскі тэатр, дзе ў снежні адбыўся Усебеларускі з'езд ступені прэтэндавалі на кіраўніцтва нацыянальным ру-
хам. Камітэт пасля доўгіх спрэчак ва ультыматыўнай
Прыклад Украіны натхняў арганізацыі, якія група- форме патрабаваў ад Вялікай Беларускай Рады прызнан-
валіся вакол Вялікай Беларускай Рады. Нарадзілася ідэя ня яго ролі лідэра. У адной з тэлеграм у Мінск камітэт
склікаць з'езд для вырашэння пытання аб арганізацыі патрабаваў, каб сход, прызначаны Радай на 5 снежня,
нацыянальнай улады на Беларусі. Скліканне гэтага з'езда быў названы нарадай. I далей ставілася яшчэ адна ўмова:
з прадстаўнікоў розных арганізацый планавалася на «Ніякіх рашэнняў не выносіць, іначай будуць ракавыя
5 снежня 1917 г. Адносна месца яго правядзення былі наступствы». У тэлеграмах на месцы паведамлялася, што
рознагалоссі: у Мінску — цэнтры палітычнага жыцця Бе- «па выкліку Вялікай Рады на 5 снежня яўка не абавяз-
ларусі ці ў Рагачове, далей ад абласных улад. кова».
Аднак у Вялікай Беларускай Рады з'явіўся моцны Беларускі з'езд пачаў свае пасяджэнні 5 снежня, але
канкурэнт — Беларускі абласны камітэт (БАК), створаны яго асноўная праца пачалася 15 снежня. Па свайму скла-
ў Петраградзе ў лістападзе 1917 года з прадстаўнікоў бе- ду з'езд быў сацыяльна неаднародны. У працы з'езда
ларуекіх губерняў на ўсерасійскіх з'ездах сялянскіх дэпу- ўдзельнічала каля 2 тыс. чалавек, з іх 1175 дэлегатаў мелі
татаў, з дэпутатаў, абраных ва Усерасійскі ўстаноўчы права рашаючага голасу. У адрозненне ад з'ездаў Саветаў
сход, і некаторых іншых арганізацый. Адным з яго ар- рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў, склад якіх
ганізатараў быў Яўсей Канчар, відны палітычны дзеяч. фарміраваўся па класаваму прынцыпу, Беларускі з'езд
У камітэт уваходзілі левыя і правыя эсэры, сацыял- уключаў прадстаўнікоў ад разнастайных арганізацый. Гэта
дэмакраты і прадстаўнікі іншых партый. Свае мэты і прадстаўнікі губернскіх, павятовых і валасных земстваў,
праграму БАК выклаў у спецыяльнай дэкларацыі. «Мы гарадскіх самакіраванняў, зямельных камітэтаў, настаў-
стаім перад фактам нацыянальна-тэрытарыяльнага драб- ніцкіх аб'яднанняў, прафсаюзаў, харчовых, бежанскіх і
лення Расіі», — гаварылася ў дакуменце. Члены камітэта, дарожных камітэтаў. Запрашаліся таксама прадстаўнікі
якія называлі сябе сацыялістамі, што імкнуцца да светлай
будучыні, скептычна ставіліся да таго, што ў складанай
1 Турук Ф. Белорусское движение. Очерк истории национального
сітуацыі «ва ўмовах грамадзянскай вайны і разбурэння
и революционного движения белоруссов. Мн., 1993. С. 102. (Перавы-
дзяржаўнасці, без дастатковай падрыхтоўкі народных мас данне. М., 1921.)
16
17
Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, Саветаў сялянскіх
«... замацоўваючы сваё права на самавызначэнне, абве-
дэпутатаў. Шырока былі прадстаўлены салдаты-беларусы
шчанае Расійскай рэвалюцыяй, і зацвярджаючы рэс-
воінскіх часцей. Права на ўдзел у з'ездзе прадастаўлялася
публіканскі дэмакратычны лад у межах Беларускай зямлі,
членам БАК, Вялікай Беларускай Рады, Цэнтральнай
для выратавання роднага краю і абароны яго ад падзелу і
вайсковай рады.
адарвання ад Расійскай Дэмакратычнай Федэратыўнай
Розным быў з'езд па свайму партыйнаму складу. Пе- Рэспублікі 1-ы Усебеларускі З'езд пастанаўляе: неадклад-
раважалі эсэры (правыя і левыя). 10 сваіх дэпутатаў пас- на ўтварыць са свайго складу орган краявой улады ў асо-
лала на з'езд Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая бе Усебеларускага Савета Сялянскіх, Салдацкіх і Рабочых
партыя. Яе лідэр — А. Г. Чарвякоў, будучы старшыня дэпутатаў, каторы часова ставіцца на чале кіравання кра-
Рэўкома БССР, затым ЦВК рэспублікі. ем»1.
Нарада, якая адкрылася 5 снежня, прыняла наступны З'езд выказаўся за цесную сувязь Беларусі і Расіі. Ён
парадак дня: прызнаў цэнтральную ўладу, але не прызнаў ужо
1. Сучаснае палітычнае становішча і лёс Беларусі. існуючую ўладу ў Беларусі ў асобе Аблвыканкомзаха.
2. Унутранае становішча Беларусі. У абвешчанай на з'ездзе рэзалюцыі прадугледжвалася
3. Аўтаномія Беларусі і федэратыўны лад Расійскай склікаць у бліжэйшы час Другі Усебеларускі з'езд і Бела-
Рэспублікі. Правы і вольнасці беларускага народа і на- рускі ўстаноўчы сход, вывесці з Беларусі і расфарміра-
цыянальных меншасцей краю. ваць польскі корпус, а таксама перадача зямлі без выкупу
Потым парадак дня быў перагледжаны і выглядаў ужо працоўнаму сялянству праз зямельныя камітэты, уста-
інакш: наўленне кантролю над вытворчасцю і гандлем, ар-
1. Мэта і задачы з'езда. ганізацыя беларускага войска, ахова народнай маёмасці
2. Палітычнае становішча краіны і лёс Беларусі. ад раскрадання.
3. Бежанскае пытанне. Краявой уладзе даваўся наказ дэлегаваць сваіх прад-
4. Дэмабілізацыя арміі. стаўнікоў у цэнтральныя агульнарасійскія органы, іншыя
I ў тым і ў іншым выпадку ў цэнтры ўвагі апынулася рэспублікі Расійскай Федэрацыі, а таксама для ўдзелу ў
пытанне арганізацыі краявой нацыянальнай улады ў мірных перамовах з Германіяй «для адстойвання цэлас-
процівагу Аблвыканкомзаху і яго Саўнаркому. насці, непадзельнасці Беларусі і неадрывання яе ад
Расійскай Федэратыўнай Рэспублікі».
У ноч з 17 на 18 лістапада Беларускі з'езд быў разаг-
наны па загаду Аблвыканкомзаха пры дапамозе спецы- Краявы орган улады павінен быў забяспечыць пра-
яльна вылучанага ўзброенага атрада якраз у той момант, вільную і плённую працу мясцовых дэмакратычных ор-
калі ён прыняў агульную рэзалюцыю. Гэта акцыя была ганаў земскага і гарадскога самакіравання.
праведзена начальнікам гарнізона па рашэнні Саўнар- Пасля разгону Беларускага з'езда Савет старэйшын
кома Заходняй вобласці. Абласныя ўлады былі добра з'езда (каб не прыпыніць беларускі нацыянальна-
інфармаваны аб ходзе з'езда, яго партыйным і сацыяль- рэвалюцыйны рух) аб'явіў сябе Радай з'езда, г. зн. выка-
ным складзе, мяркуемых рашэннях. наўчым органам з'езда. На яе ўскладаліся абавязкі пра-
Неабходна заўважыць, што да моманту разгону з'езда вядзення ў жыццё рашэнняў Усебеларускага з'езда.
і вывадзе яго ўдзельнікаў з залы пасяджэння быў выбра- У прыватнасці, ён павінен быў склікаць Другі Усебела-
ны свой орган улады — Савет з'езда і прыняты першы рускі з'езд.
пункт агульнай рэзалюцыі «Аб самавызначэнні Беларусі і
аб часовай краявой уладзе». У апублікаваных крыніцах ён
даецца ў розных рэдакцыях, але сутнасць адна і тая ж: 1 Турук Ф. Белорусское движение. Очерк истории национального
и революционного движения белорусов.
18 19