Matematika

210 Pages·2016·2.9 MB·Turkish

S. BURHANOW, Ö. HUDAÝAROW, Q. NARKULOWA

Umumy orta bIlim berýän mekdepleriň
3-nji synpy üçin derslik
Üçünji neşir
Özbegistan Respublikasynyň Halk bilimi
ministrligi tarapyndan tassyklanan
«SHARQ» NeşirÝAT-ÇAPHANA
PAÝDArLAr KOMPANiÝASYNYŇ
BAş reDAKSiÝASY
DAşKeNT – 2016
UO‘K: 51.(075)
KBK 22.1
B 94
Jogapkär redaktor Akbar Bahromow – fizika-matematika

ylymlarynyň kandidaty.
Syn ýazanlar:

Barno Abdullaýewa – Nizamy adyndaky DDPU kafedra
müdiri, pedagogika ylymlarynyň doktory, pro-
fessor;
Nazira Ahmedowa – respublikan tälim merkezi Başlan-
gyç tälim bölüminiň başlygy;
Dilnoza Ýakubowa – Namangan welaýatynyň Üçkorgan
şäherindäki 34-nji DiUM başlangyç synp mu-
gallymy.
Şertli belgiler:
1, 2, 3 ... – ýatdan ýerine ýetirilýän gönükmeler

1, 2, 3 ... – ýazuw arkaly ýerine ýetirilýän

gönükmeler
> – boş öýjükleriň ýerine >, <, = belgilerinden
<=
geregini goýmak
– depderiňize göçürip ýazyň we
ýatda saklaň
– çylşyrymly mesele, goşmaça gönükmeler
– öýde ýerine ýetirilýän gönükmeler
– dersiň soňy
Respublikanyň ýörite kitap gaznasynyň serişdeleriniň
hasabyndan çap edildi.
iSBN 978-9943-26-499-1
© Burhanow S.,Hudaýarow Ö., Narkulowa K., 2012, 2014, 2016.
© «SHArQ» NÇPK Baş redaksiýasy, 2012, 2014, 2016.
ÝüzLüK

2-nji SYNPDA GeçiLeNLeRi GAÝtALAmAK
Ikibelgili sanlary öýjükden geçip goşmak
1. Çözülişini düşündiriň:
18 + 7 34 + 6 67 + 29
1-nji usul. Bölekleýin goşmak:
18 + 7 = 34 + 6 = 67 + 29 =
10 8 30 4 60 7 20 9
8 + 7 = 15 4 + 6 = 10 60 + 20 = 80
10 + 15 = 25 30 + 10 = 40 7 + 9 = 16
80 + 16 = 96
2-nji usul. Sütün görnüşinde goşmak:
18 34 67
+ + +
7 6 29
25 40 96
2. Amatly usulda çözüň:

28+7 53+27 49+48 76+17+4

74+9 38+15 64+29 27+38+9

3
3. Surat esasynda mesele düzüň we ony çözüň:
28 m 14 m artyk Jemi – ? m

4. şekilleriň hersinde näçe sany kesim bar?
3
1
2 4
5. Nigara dükandan 8 sany çyzykly depder we
on dan 5 sany artyk gözenek depder satyn aldy.
Nigara jemi näçe depder satyn alypdyr?
6. şekilden 30 sany kwadraty sanap
bilersiňizmi?

7 47 + 7 36 + 14 54 + 37 65 + 28 + 7
65 + 9 45 + 17 78 + 19 48 + 27 + 8
8 Bagdaky bir düýp garalydan 38 kg, ikinjisinden
bolsa ondan 9 kg köp hasyl alyndy. Jemi näçe
kilogram garaly ýygnalypdyr?
4
Ikibelgili sanlary öýjükden geçip aýyrmak
9. Çözülişini düşündiriň:
40 – 6 74 – 9 86 – 28
1-nji usul. Bölekleýin aýyrmak:
40 – 6 = 74 – 9 = 86 – 28 =
30 10 4 5 20 8
10 – 6 = 4 74 – 4 = 70 86 – 20 = 66
30 + 4 = 34 70 – 5 = 65 66 – 8 = 58
2-nji usul. Sütün görnüşinde aýyrmak:
40 74 86
– – –
6 9 28
34 65 58
10. Amatly usulda çözüň:
20 – 7 54 – 8 67 – 28 73 – 17 + 9
70 – 4 83 – 6 95 – 49 86 – 32 + 7
11. Surat boýunça mesele düzüň we ony çözüň:
72 kg 45 kg ? kg
12. Kesimleriň uzynlygyny ölçäň. AB kesim CD
kesimden näçe millimetr gysga?
A B

C D

5
13. Zumret birinji hepdede 62 sahypaly kitabyň
28 sahypasyny, ikinji hepdede bolsa galanyny
okady. Zumret ikinji hepdede birinji hepde-
däkä garanda näçe sahypa köp okapdyr?
14. Her bir bölekdäki sanlaryň jemi
birmeňzeş bolar ýaly sagadyň üstü-
ni 6 bölege bölüň.
15 30 – 8 33 – 7 53 – 26 67 + 28 – 19
90 – 6 74 – 9 86 – 37 95 – 47+ 26
16 Birinji dükana 53 kg, ikinjisine bolsa ondan
15 kg kem et getirildi. iki dükana jemi näçe
kilogram et getirilipdir?
Ýaýly aňlatmalar
17. Çözülişini düşündiriň:
3 1 4 2
73 – (41 – 29) – (27 + 18) = 16
41 27 73 61
– + – –
29 18 12 45
12 45 61 16
Ýaýly aňlatmalarda ilki ýaýyň içindäki
amal, soň başga amallar çepden saga ta-
rap tertip bilen ýerine ýetirilýär.
18. 72 – (18 + 15) 82 – (16 + 8) – (18 + 7)
(32 – 23) + 17 68 + 17 – (47 + 8) – (25 – 9)
6
19. Batyrda 24 sany hoz bar. inisindäki hoz lar
onuňkydan 8 sany kem. Aga-inide jemi näçe
hoz bar?
Çözmegiň plany:
1) inisindäki hozlaryň sany — 24 – 8
2) Jemi hozlaryň sany — 24 + (24 – 8)
Çözülişi:
24 + (24 – 8) = 24 + 16 = 40
Jogaby: 40 sany hoz.
20. Birinji joýadan 35 kg, ikinjisinden bolsa on dan
9 kg artyk käşir köwläp alyndy. iki joýadan
jemi näçe kilogram käşir alnypdyr?
21. Üçburçluk lineýkanyň kömeginde göni burç-
lary, göni burç dan kiçi burçlary, göni burçdan
uly burçlary anyklaň:
3
1 5 7
4 6
8
2
22. 9 sany çöpden 3 sanysynyň her biri 3 bölege
bölünse, jemi çöpleriň sany näçe bolar?
23 37 – (14 + 15) 87 – (36 – 9) + 23
49 – (54 – 17) 28 + 19 – (27 – 8)
7
24 Bakjadan 43 sany garpyz we ondan 6 sany
kem gawun ýolundy. Jemi näçe garpyz we
gawun ýolunypdyr?
Goşmagyň toparlama düzgüni
25. Goşulyjylaryň orunlarynyň nähili çalyş-
ýandygyny we çözülişini düşündiriň:
5 + 6 = 6 + 5 = 11
24 + 16 = 16 + 24 = 40

7+8+5 = 8+7+5 = 5+7+8 = 5+8+7 = 20

Goşulyjylaryň ornuny çalşyrmakdan jem
üýtgemeýär.
26. Çözülişini düşündiriň:
23 + 18 + 7 = (23 + 7) + 18 = 30 + 18 = 48

34+8+26+12 = (34+26)+(12+8) = 60+20 = 80

Goşulyjylaryň ornuny çalşyrmak arkaly
olary toparlap goşmak mümkin.
27. Toparlap goşuň:
12+7+8 21+46 +19 38+7+12+23

14+9+6 35+17+25 9 + 26+14+41

28. Köpburçluklaryň atlaryny aýdyň. Olaryň her
birinde näçe tarap, burç we depe bar?
1 2 3 4
8
29. ezizde 18 sany, Amanda ondan 7 sany artyk,
Gözelde bolsa Aman dakydan 12 sany artyk
depder bar. Gözelde näçe depder bar?
30. 4-dan 9-a çenli sanlary boş tegelejikleriň
içine üçburçlugyň her bir tarapyndaky san-
laryň jemi 17 bolar ýaly edip ýerleşdiriň.
2
1 3
31 6 + 9 + 4 14 + 17 + 6 27 + 8 + 3 + 32
8 + 7 + 2 25 + 26 + 5 4 + 38 + 6 + 12
32 Birinji haltada 37 kg, ikinji haltada ondan
8 kg artyk, üçünji haltada bolsa ikinji däki den
3 kg artyk kartoşka bar. Üçünji haltada näçe
kilogram kartoşka bar?
Sandan jemi aýyrmak
33. Çözülişini düşündiriň:
76 – (24 + 18) = 76 – 42 = 34

34. 25 – 7 + 5 64 – 18 + 9 82 – 27 + 39
25 – (7+5) 64 – (18+9) 82 – (27+39)

35. Sport ýaryşynda 34 sany okuwçy gatn aşdy.
Olardan 15 sanysy ylgamak, 8 sanysy uzyn-
lyga bökmek, galanlary beýiklige bökmek
boýunça gatnaşdylar. Beýiklige bökmekde
näçe okuwçy gatnaşypdyr?
9
Çözmegiň plany:
1) Ylgamak we uzynlyga bökmek boýunça
gatnaşýan okuwçylaryň sany — 15 + 8
2) Beýiklige bökmek boýunça gatnaşan
okuwçylaryň sany — 34 – (15 + 8)
36. Surat boýunça mesele düzüň we ony çözüň:
Getirildi Galdy Satyldy
? kg
15 kg 3 kg 6 kg
37. 12 sany şaşka bölegini üç hatar edip, her bir
hatarda 5 sanydan şaşka bölegi bolar ýaly
edip ýerleşdiriň.
38 19 – 8 + 9 48 – 12 + 7 73 – 38 + 25
19 – (8 + 9) 48 – (12 + 7) 73 – (38 + 25)
39 Bagda 60 düýp agaç bar. Olardan 25 düýbi
alma, 17 düýbi erik, galanlary bolsa şetdaly
agajy. Bag da näçe düýp şetdaly agajy bar?
Sandan tapawudy aýyrmak
40. Çözülişini düşündiriň:
18 – (12 – 5) = 18 – 7 = 11
18 – 12 – 5 = 6 – 5 = 1
10