EDIZIONE NAZIONALE DEI TESTI MEDIOLATINI SERIE I, 6 Cowwùjzwi G. Alessio, F. Bertini, G ...

292 Pages·2015·6.41 MB·Romanian

EDIZIONE NAZIONALE DEI TESTI MEDIOLATINI
11
SERIE I, 6
Cowwùjzwi G. Alessio, F. Bertini, G. Braga, S. Brufani,
E. Cecchini, P. Chiesa, M. Cortesi, G. Cremascoli, V. De Ange-
lis, A. Degl'Innocenti, A. De Petris, M. Donnini, M. Ferrari,
P. Gatti, G. M. Gianola, t I Deug-Su, C. Leonardi (presidente),
O. Limone, E. Menestò, M. Oldoni, G. Orlandi, I. Pagani
(segretario-tesoriere), S. Pittaluga, A. Placanica, G. Polara,
G. Resta, L. G. G. Ricci, F. Santi, V. Sivo, P. Smiraglia
I volumi della collana sono stampati con il finanziamento
del Ministero per i Beni e le Attività^Culturali
Uguccione da Pisa
DERIVATIONES
Edizione critica
princeps
a cura di
ENZO CECCHINI
e di
GUIDO ARBIZZONI, SETTIMIO LANCIOTTI, GIORGIO NONNI,
MARIA GRAZIA SASSI, ALBA TONTINI
II
FIRENZE
SISMEL - EDIZIONI DEL GALLUZZO
2004
Volume approvato per la stampa da Giuseppe Cremascoli
SISMEL . EDIZIONI DEL GALLUZZO
c.p. 90 I-50029 Tavarnuzze - Impruneta (Firenze)
tel. [phone] fax [phone]
[email protected] - [email protected]
www.sismel.it - www.sismel.info
Due volumi
ISBN 88-8450-130-X
@ 2004 - Edizione Nazionale dei testi mediolatini
@ 2004 - SISMEL - Edizioni del Galluzzo

P = Parisiensis (Paris, Bibi. Nat., Lat. 13462)
R = Roncionianus (Pisa, Bibi. Univ., ms. 962, oiim Ronctom 13)
La = Laurentianus (Firenze, Bibi. Medicea Laurenziana, plut. 27,5)
Va = Vaticanus (Roma, Bibi. Apost. Vatic., Lat. 7641)
deest:
inde a D 82, usque ad E 83, 26 %%z<% cwai/
F 92, 14 /roTzczziizzi G 76, 7 iZgg/oKWO -%!
I ß8, I IZZ2 izz/
I 9 /Lz/ärA
I 117, 11 /AwtzzffOi/zfzzzzIzzr L 41, 9 <37?% /az/ara/
L 64, ii /2? Aoc /z^zzzzzWzzTTz L 76, 9 a/zHgadi -2/
M 117, 10 /%!%?% 2t 07M7ZM IZZTZt i3ftW<3 O 10, 8 7*2f2^Zt %%<&/
S 13, 20/tz'zzr^izzffo S 38, 3 ZÌ277Z zZ loffio/
Mo ; Monacensis (München, Bayerische Staatsbibiiothek, cim. 14036)
Am Ambrosianus (Milano, Bibi. Ambrosiana, C 82 inf.)
< Prologus >
[1] Cum nostri protoplasti* suggestiva prevaricatione humanum genus
a sue dignitatis culmine quam longe deciderit ac triplicis incommodi, sci­
licet indigentie, vitii et ignorantie, non modicam coartationem sumpserit,
triplex huic triplici incommodo nobis a Deo suggeritur remedium, scili­
cet commoditas, virtus et scientia. [2] Nam indigentie molestiam com­
moditas, vitii corruptionem virtus, ignorantie cecitatem expellit scientia;
ad quam quidam longe accedentes, panniculum ab ea diripiendo sibi
totam nupsisse credentes^, et si quandoque eam in quadam parte possi­
deant, more tamen bestiarum degentes non modo predictam triplicem
miseriam aliqua virtute non redimere^ ut sic honestarum artium exercitio
ad pristine decusationis celticum honorem aliquantillum^ valeant promo­
veri, sed etiam singulis diebus^ cumulare conantur. [3] Nam nec dentium
exstantias^ elimare, nec balbutientium linguarum vituligines abradere,
nec ingenii tarditatem excitare, nec madide memorie oblivia corripere vel
negligentiam redarguere, nec maledicta punire, nec sordes ac vitia repelle­
re, sed potius in vitiorum volutabro provoluti pecuniam congerere ac
congeste inservire vel etiam honestis officiis omissis lacunam corporis
ingurgitare nituntur; quorum doctrinam, vitam mortemque iuxta exti-
mandum est. [4] Nos vero altius procedentes, ne, si talentum a Deo nobis
concessum in terram? infoderemus, patenter furti argui possemus, quod
nature beneficio^ nobis denegabatur per lamam extendere laboravimus, ut
universe carnis generalitas illam licet tenuem una cum corpore ne uti-
quam9 dissolveret. [3] Opus igitur divina favente gratia componere sta­
tuimus, in quo pre aliis vocabulorum significationum distinctiones, deri­
*protoplasti i?.- protoplausti ^credunt P ^redimunt P 4^1iquantu-
lum.L%M3/MoA?%] ^diebus eam P ^exterminiafiMMMrg. existentiasJP ?in
terram 07%. rett. ^[officio Aio] /q^. unquam ceti.
4 DEIMVATIONES
vationum origines, ethimologiarum assignationes, interpretationum repe-
rientur expositiones. Quarum ignorantia latinitas naturaliter indiga qua­
dam doctorum pigritia non modicum coartatur. [6] Nec hoc tantum ut
cenodoxie vitream*° fragilitatem lucri faciamus, adimplere conabimur,
quantum ut omnium scientie litterarum invigilantium communis inde
utilitas efflorescat; nec cuivis descendat in mentem, nos in hoc opere per­
fectionem insinuatim polliceri, cum nichil in humanis inventis" ad
unguem inveniatur expolitum, licet aliis de hac eadem re tractantibus qua­
dam singulari perfectione haud iniuria videri possimus excellere. [7] Nam
hic parvulus suavius lactabitur, hic adultus uberius cibabitur, hic perfectus
affluentius delectabitur, hic gignosophiste triviales, hic didascali quadru-
viales, hic legum professores, hic et theologie perscrutatores, hic ecclesia­
rum proficient gubernatores, hic supplebitur quicquid hactenus ex scien­
tie defectu pretermissum est, hic eliminabitur" quicquid a longo tempo­
re male usurpatum est.
[8] Si quis querat huius operis quis*3 autor, dicendum est*4 quia*5
Deus; si querat huius operis quis fuerit instrumentum, respondendum est
quia patria pisanus, nomine Uguitio*^ quasi eugetio, idest bona terra non
tantum presentibus sed etiam futuris, vel Uguitio quasi vigetio, idest
virens terra non sibi solum sed etiam aliis. [9] Igitur Sancti Spiritus assis-
tente gratia, ut qui est omnium bonorum distributor nobis verborum
copiam auctim suppeditare dignetur, a verbo augmenti nostre assertionis
auspicium sortiamur^.
P "[inventionibus!^?] "elimabitur PMo PH?
7? "quodP ^euguido P /w w/hz '^Si quis querat... sortiamur
i<?, z'% 77M% P ex <%/;'<% ?&?%%
A
A i
[i] AUGEO -ges auxi auctum, amplificate, augmentum dare. Inde hic
auctor, idest augmentator, et debet scribi cum u et c. Quando vero signi­
ficat autentin, idest autoritatem, est communis generis et debet scribi sine
c, ut hic et hec autor, et derivatur ab autentin. [2] Item invenitur quod­
dam verbum defectivum, scilicet avieo -es, idest ligo -as, et inde autor^,
idest ligator*9, similiter communis generis et sine c. Secundum primam
significationem, imperatores proprie debent dici auctores ab augendo rem
publicam; secundum secundam significationem, philosophi et inventores
artium, ut Plato, Aristotiles, Priscianus et quelibet magne persone debent
dici autores; secundum tertiam, Virgilius, Lucanus et ceteri poete debent
dici autores, qui ligaverunt carmina sua pedibus et metris, [ß] Et ab autor
quod significat autentin derivatur hec autoritas, idest sententia imitatio­
ne digna, et autenticus -a -um, et hic et hec autorizabilis et hoc -le in
eodem sensu: factum autenticum vel autorizabile, quod fit cum autoritate
sapientis vel sapientium, homo autenticus vel autorizabilis, idest autorita-
tis cuP° credi deberet. [4] Dicitur etiam autenticus, idest nobilis, et auto­
rizo -as et autoro -as in eodem sensu, idest affirmo, autenticum facio,
unde verbalia, et sunt activi generis. Et ab autenticus hec autentica, qui­
dam liber legalis, sic dictus quia in eo continentur autentica dicta.
[5] Autoro componitur cum ex- et fit exautoro -as, idest extra autori­
tatem facere vel ponere, unde Quintilianus De causis^* 'exautoratus armis
manus agresti labore subegit': exautoratus hic ponitur pro extra auctorita­
tem positus. Accipitur etiam pro delere, unde Macrobius De Saturnali­
bus^ 'exautorata tamen sequenti etate'.
' Aorf. ¿72 auitor ¿22/2/2227 i rrr/w /272. av ¿7/222 777277222 P auitor Aio '9et per sincopam
autor 272/2/. P 272 772227g. OX 27/227 772¿77222 ^°autOritati CUÍUS P 722 2222/ ^ 'Pj. Q722722.
2/etr/. 3, 3 ¿2. 43, 8-9 exauctoratas armis manus agresti labori (labore 2*02/2/) subegit
^7, 3, 3 exauctorata tamen a sequenti aetate
6 DERIVATIONES
[6] Item ab augeo hec auctrix, idest augm entatrix^, et hec auctio,
idest augmentatio. Dicitur etiam auctio, idest mercatio, unde auctiona­
rius, idest mercator, qui res suas auget et proprie iiie qui hic et illic par­
vas res et veteres et tritas emit, ut postea carius vendat. [7] Et auctionor
-aris, idest sic mercari vel res strenue augere^, unde et auctionator quan­
doque dicitur pro imperatore. Accipitur tamen auctionari simpliciter pro
mercari.
[8] Item ab augeo hec auxesis, idest augmentum, et proprie dictionis,
et hoc auctarium -ii, idest illud quod additur rei mensurate cum vendi­
tur et cibus, qui mense vacuate superadditur; et hec auxilia, idest olla et
mensura parum maior quam iusta; unde auxillula -ie, diminutivum, idest
parva olla vel parva talis mensura. ¡9] Et ab augeo auctim adverbium ^,
idest crescenter, et augesco -is, verbum inchoativum, idest incipio auge­
ri, quod significat contra proprietatem aliorum inchoativorum, sicut et
integrasco, idest incipio integrari; [10] et hoc augmentum, idest amplifi-
camentum, unde augmento -as activum, quod tamen quandoque inveni­
tur in deponenti genere in eodem sensu, scilicet augmentor -aris, et ab
utroque verbalia.
[11] Item ab augeo Augustus, quilibet romanus imperator, ab augen­
do imperium, unde etiam antonomasice Octavianus dictus est Augustus,
quia super omnes alios auxit romanum imperium; [12] et ab illo quidam
mensis dictus est augustus, quia eo mense natus est vel obtinuit victoriam
de Antonio et Cleopatra; quandoque vero adiective declinatur augustus -a
-um, idest nobilis, et est compositum ab ave et gusto -as, quia solis nobi­
libus licebat oiim gustare aves, et tunc comparatur -stior -simus. [13] Cum
vero declinatur per quartam declinationem, hic augustus -tus -tui, est
quedam species divinationis que fiebat in gustu avium et est compositum
ab ave et gustu. Solebant enim spargere escam gallinis et in gustu et accep­
tione illius esce capere augurium, quod dicitur augustus. [14] Et ab augus­
tus secundum primam significationem dicitur hec augustea, idest carta
que ab Augusto mittitur, vel quoddam genus carte sic dictum in honore
illius, sicut augusteum dicitur quoddam genus marmoris in Egipto, tem­
pore Augusti primo inventum, sicut tiberium dicitur aliud genus marmo­
ris tempore Tiberii; et fuit Augustus filius Accie, filie sororis Cesaris.
[15] Et ab augeo hoc auxilium -ii, quia per auxilium aliquid augetur,
^idest augmentatrix 07%. R Alo; agere celt ^0772.
et est auxilium quod ab extraneis datur, subsidium quod postea superve­
nit, presidium autem^ loco utili positum ^; unde hic et hec auxiliaris et
hoc -re et auxiliarius -a -um, qui vel que vel quod potest prebere auxi­
lium, et auxiliatorius -a -um pro eodem. [16] Et ab auxilium auxilior
-aris verbum deponens, et construitur cum accusativo et dativo, ut 'auxi­
lior te' et 'tibi'; unde auxiliator, auxiliatrix, auxiliatio et hoc auxilia-
men -nis et hic et hec auxiliabilis et hoc -le, idem quod auxiliaris; et
componitur coauxilior -aris.
[17] Item ab ultimo supino huius verbi augeo, scilicet auctu, -u in -o,
fit aucto -as frequentativum, idest frequenter augere, a cuius ultimo supi­
no, scilicet auctatu, -a- in -i- et -u in -o, fit aliud frequentativum auctito
-as, idest frequenter augere.
[18] Augeo componitur cum ad et fit adaugeo -es, unde verbalia, et hoc
adaugma -atis, idest augmentum, quod in Passione Sancti C hristofori^
reperitur; et cum ex et fit exaugeo -ges. Augeo simplex et composita sua
sunt activa^P.
A 2
[1] Hec3° AURIS dicitur ab haurio eo quod hauriat sonum, vel auris
quasi avide rapiens, et est ethimologia, non compositio; unde hec auricu­
la -le diminutivum, a quo hic auricularis -ris et hoc auriculare, minimus
digitus, ideo quia eo aurem purgamus; et adiective invenitur hic et hec
auricularis et hoc -re: 'auricularis amicus', idest secretus; dicitur etiam
auricularis res ad aurem pertinens; [2] et pro eodem auricularius -a -um,
ut 'auricularis anulus' vel auricularius, qui in aure fertur, et hic auricula­
rius secretus consiliator, et hec auricularia, que est secreta consiliatrix; [ß]
et ab aure auricus -a -um, idest res pertinens ad aures, sicut dicimus auri-
cos pilos qui crescunt in aure; [4] et hic auriga -ge rector currus, ab aure
et rego -gis vel ago -gis, quia regit equos freno quasi auris auditu; vel auri­
ga ab ago et rego, quia agat et regat currum, vel auriga ab haurio quia hau­
rit idest percutit equos iunctos, quod et hic aureas -atis dicitur, [5] et hec
aurea -ee, idest frenum, eo quod circa aures ponatur; sic etiam dicimus hec
oria -e pro freno, eo quod ori imponatur; et auritus -a -um magnas habens
aures3*. [6] Auris componitur hec inauris -ris, idest anulus qui in aure
^aut P posito PPM? ^Pt?jj. CAf/.ft. 69, 2-4 Dagnus diceris... deri­
vato a dagmate ^ct composita... activa P. et compositum est activum P 3°o/%.
P ^