Table Of ContentRoma Târihinin
Özeti
Latinceden çeviren
Çiğdem Menzilcioğlu
KABALCI
EUTROPIUS
ROMA TARİHİNİN ÖZETİ
<©
KABALCI YAYINEVİ: 292
Humanitas Dizisi: 9
Hıristiyanlığın giderek yaygınlaştığı bir dönemde
yaşayan (İS IV. yy.) tarihçi Eutropius çeşitli devlet
görevlerini üstlenir ve İmparator Iulianus’a Pers
seferinde eşlik eder. İmparator Valens isteği üzerine
kaleme aldığı Roma Tarihinin Özeti’nde Roma’nın
kuruluşundan İS 364 yılında imparator lovianus’un
ölümüne kadar Roma tarihinde gerçekleşen önemli
olayları yalın bir üslûpla özetler. .
Babama...
İÇİNDEKİLER
Önsöz...................................................
7
Giriş: Eutropius ve Eseri Üzerine............................. 9
BREVIARIUM HISTORIAE ROMANAE, 22
ROMA TARİHİNİN ÖZETİ, 23
Liber 1 - Birinci Kitap, 26-27
Liber 2 ~ İkinci Kitap, 46-467
Liber 3 - Üçüncü Kitap, 74-75
Liber 4 ~ Dördüncü Kitap, 96-97
Liber 5 ~ Beşinci Kitap, 122-123
Liber 6 ~ Altıncı Kitap, 136-137
Liber 7 ~ Yedinci Kitap, 164-165
Liber 8 ~ Sekizinci Kitap, 194-195
Liber 9 ~ Dokuzuncu Kitap, 220-221
Liber 10 ~ Onuncu Kitap, 252-253
Notlar........................................................................... 279
Haritalar.................................... 20-21
Yer ve Kavim İsimleri Sözlüğü ...285
Kaynakça................................... ...301
ÖNSÖZ
Tarihçi Eutropius çevirisini sunduğumuz Breviarium His-
toriae Romancıe’da (Roma Tarihinin Özeti) Roma’nm kurulu
şundan 364 yılında, imparator Iovianus’un ölümüne kadar
Roma tarihinde gerçekleşen önemli olayları on kısa kitapta
yalın bir üslupla özetler. İmparator Valens’in isteği üzerine
yazdığı Breviaıium, imparatorun başlatmayı düşündüğü Pers
seferinin propagandası niteliğindedir. Bird’ün İngilizce çeviri
si ve açıklamalı notlarıyla ortaya koyduğu, Bird Eutropius:
Breviarium ab Urbe Condita, (1992) adlı değerli çalışması Eut-
ropius’un özet halinde sunduğu Roma tarihindeki belirgin
hataların saptanması ve diğer antik yazarlara yaptığı gönder
meler bakımından önemli bir kaynaktır. Her kitabın başında
verilen özet bölümlerinin Eutropius tarafından değil, Latince
metni yayma hazırlayan H. R. Dietsch tarafından yazıldığı an
laşılmaktadır. Çünkü her bir kitabın tek tek bölümlerine iliş
kin verilen bu kısa bilgiler kimi zaman bölümlerin içeriğiyle
uyuşmaz ve üslup açısından da bir bütünlük sergilemez.
Latince metinde H. R. Dietsch tarafından sayfa kenarında
A.U (ab urbe condita = şehrin kuruluşundan itibaren) ve P.
C. N. (Post Christum natum = Isa’nın doğuşundan sonra)
şeklinde verilen tarihlemeler ile Eutropius un metin içinde
verdiği tarihlemeler arasında farklılıklar bulunmaktadır. La
tince metinde verilen tarihler çeviride IÛ ve İS şeklinde veril
miştir. Tarih hesaplaması yapılırken Roma’nm efsanevi kuru
luş tarihi IÛ 753 yılı olarak kabul edilmiştir. Yer ve kavim
7
ROMA TARİHİNİN ÖZETİ
isimlerinin yazılımında Latinceleri esas alınmıştır. Ancak
Türkçeye yerleşmiş olan yer ve kavim isimleri metnin okunu
şunda akıcılık sağlamak açısından Türkçeleştirilip Latince ya
zılışları çevirinin sonuna eklenen “Yer ve Kavim isimleri Söz-
lüğu’nde verilmiştir. Çeviri için Eutropii, Breviarium Historiae
Romanae, (editionem primam curavit) Detl. C. G. Baumgar-
ten-Crusius, (alteram) Henricus Rudolfus Dietsch, Teubneri,
Leipzig, 1883 metni kullanılmıştır.
Klasik bir dilin Türkçeye çevrilmesinde karşılaştığım zor
lukları aşmamda bana yardımcı olan, çeviriyi baştan sona bü
yük bir dikkatle okuyarak önerileriyle beni yönlendiren ve
diğer çalışmalarımda da beni her zaman destekleyen değerli
hocam Prof. Dr. Çiğdem Dürüşken’e, çalışmalarımda beni sü
rekli destekleyen ve yardımlarını esirgemeyen değerli hocam
Doç. Dr. Beclia Demiriş’e, yer ve kavim isimlerinin bulunma
sında karşılaştığım zorlukları aşmamda bana yardımcı olan
değerli hocam Prof. Dr. A, Vedat Çelgin’e, başlattığı Humani-
tas serisiyle Yunan ve Latin klasiklerinin Türkçeye kazandırıl
masını sağlayan Kabalcı Yaymevi’ne teşekkürü borç bilirim.
Çiğdem Menzilcioğlu
Aralık 2005.
8
GİRİŞ
EUTROPİUS VE ESERİ ÜZERİNE
imparator Iulianus ve Valens’in çağdaşı olan Eutropius’un
doğum tarihi tam olarak bilinmemekle birlikte IS 320 yılından
sonraki bir tarihte doğduğu kabul edilir. Italia’da ya da Asya
eyaletlerinden birinde doğduğuna ilişkin varsayımlar vardır.
Adının Yunanca olması, Yunan diline hâkimiyeti1 ve mesleki
kariyerini Doğuda sürdürmesi Asya eyaletlerinden birinde
doğmuş olması ihtimalini güçlendirirken, Suda’da Eutropius’-
tan “Latince tarih özeti yazan Italialı sofist” olarak söz edilir.2
Eutropius tahminen dört yaşındayken, Constantinus Doğu
imparatoru olan kayınbiraderi Licinius’u yenip neredeyse
kırk yıldan sonra Romanın tek imparatoru olur ve kendi adı
nı verdiği Constantinopolis’i (Constantinus’un kenti; bugün
kü İstanbul) Doğunun başkenti yapmaya koyulur. Eutropi
us’un çocukluğu ve ilk gençlik yılları Constantinus’un Hıristi
yanlığı desteklediği ve bu yeni dini inancın giderek güçlen
meye başladığı döneme rastlar. Ancak Eutropius böyle bir
dönemde yetiştiği halde, IV. yüzyılın pagan3 tarihçisi olarak
bilinir.
1 Yunan diline hâkimiyeti Breviarium'un bazı bölümlerinden de
(Eutropius, Vili:7; vilMO; VIII.12; X:8; X:16) anlaşılmaktadır. Bkz. Bird
1993: viii.
2 Rohrbacher 2002: 49; Bird 1993: vii, dipnot 4.
3 14. yüzyıl tarihçisi Nicephorus Gregoras, Eutropius’un pagan bir
tarihçi olduğunu söyler. Bkz. Rohrbacher 2002: 49.
9
ROMA TARİHÎNİN ÖZETİ
Eutropius senatör smıfmdandır. Otuzlu yaşlarının sonları
na doğru Constantius’un hükümdarlığında magister epistula-
rum4 görevini üstlenir. Eserinden öğrendiğimize göre, yine
aynı görevdeyken, 363 yılında İmparator lulianus’a Pers sefe
rinde eşlik eder. Valens’in hükümdarlığında daha üst bir gö
reve terfi ederek magister memoriae5 olur ve imparatorun iste
ği üzerine 369 yılında Breviarium’u kaleme alır. Eutropius un
Valens’e ithaf ettiği Breviarium’u, kendisinin magister memoriae
olarak atanmasından dolayı İmparatora bir teşekkür niteliğin
de olmakla birlikte minnettarlığının ve sadakatinin de göster
gesidir.6 Valens’in Eutropius’tan Roma tarihini ana hatlarıyla
özet halinde yazmasını isteme nedeni hem kendisinin hem de
kumandanlarının Roma tarihi hakkında yeterli bilgi sahibi ol
mamasıdır. Bu nedenle Breviarium okuyucuyu Roma tarihi
hakkında basit bir üslupla, çok fazla ayrıntıya yer vermeden
ana hatlarıyla bilgilendiren bir eserdir. Ancak Breviarium’un
Valens için yeteri kadar kısa bir eser olmadığını, imparatorun
Roma tarihinin daha da kısa bir özetini yazdırmak için Fes-
tus’u görevlendirmesinden anlıyoruz. Breviarium’da ayrıca
imparator tarafından Perslere karşı yürütülmesi düşünülen
savaşçı dış politikanın da kaçınılmaz olarak gösterilmesinin,
başka bir deyişle propagandasının yapılmasının istendiği ese
rin son bölümlerinden anlaşılır. İmparatorun bu isteği Fes-
4 Görevi imparator adma mektuplara cevap vermek ve yazışmaları
gerçekleştirmek olan kamu görevlisi.
5 Görevi imparatorun herhangi bir konudaki kararlarını yazıya ge
çirmek ve bunu lıalka ya da ilgili kimselere iletmek olan kamu
görevlisi.
6 Bird 1993: xii-xiii; Rohrbacher 2002: 50.
10
GİRİŞ: EUTROPİUS VE ESERİ ÜZERİNE
tus’un eserinden de açıkça görülür. Nitekim Perslerle yapılan
savaşlar eserin hemen hemen yarısını kapsar.7
Eutropius Breviarium’u Valens’e ithaf ederken, eserini
kronolojik bir düzen içinde ayrıntılara girmeden kaleme aldı
ğını belirttikten sonra bu özet niteliğindeki anlatımının ardın
da gizlediği amacını imparatorunu överek dile getirir. Bu söz
lerden, Romanın Romulus’la başlatılan efsanevi kuruluşun
dan 364 yılında Iovianus’un ölümüne kadar olan dönemin on
kısa kitapta özetlendiği Breviarium'da yazarın amacının, Ro
ma tarihindeki dikkat çekici olayları ve önemli kişilerin başa
rılarını imparatora anlatarak izinden gideceği bir örnek sun
mak olduğunu ileri sürebiliriz. Bu nedenle, Roma’nm onuru
nu lekeleyen olayların atlanması ya da bunların olduğundan
daha farklı gösterilmesi eserin yalın üslubu kadar göze çar
pan bir başka önemli özelliğidir. Daha ilk cümlelerde küçük
bir kent devletinden bir dünya imparatorluğu haline gelen
Roma İmparatorluğunun büyüklüğü ve gücü övülür. Eserin
sonraki bölümleri Roma’nın bu güce ulaşmasını sağlayan yö
neticiler, muzaffer komutanlar, imparatorlar ve askeri olaylar
üzerinde yoğunlaşır. Breviarium’un temelini, Roma’nm dün
yanın dört bir yanında kazandığı şerefli askeri başarıları oluş
turur. Romulus’un komşu kabileleri bozguna uğratarak ka
zandığı zaferlerle okuyucunun dikkati ilk satırlarından itiba
ren Romanın askeri üstünlüğüne çekilir. Eserin genelinde
hâkim olan hava, Roma’nm onurunu ayaklar altına alan barı-
53i küçük düşürücülüğünün ve imparatorluğun saygınlığını
artıracak nitelikteki savaşların kaçınılmazlığının okuyucuya
3:rd 1993: xxiv.
11
ROMA TARİHİNİN ÖZETİ
aşılanması yönündedir. Böylelikle Eutropius imparatorunun
isteği doğrultusunda Romanın tarih boyunca kazandığı zafer
leri överek Perslere karşı başlatılması düşünülen savaşı haklı
göstermeye çalışır. Romalıların Perslere karşı kazandıkları za
ferler yazar tarafından özellikle vurgulanır. Cumhuriyet dö
nemi komutanlarının, Augustus’un, Vespasianus’un, Traia-
nus’un ve imparatorluğun topraklarını genişleten diğer impa
ratorların askeri başarıları uzun uzadıya anlatılır.8 Cumhuri
yet dönemini anlattığı bölümlerde askeri başarıların yanı sıra
pek çok sosyal, politik ve ekonomik sorunu tarafsız bir bakış
açısıyla ele alır.9
IV. yüzyılda tarih yazımı senatör sınıfının elinde serıatus ile
yöneticileri arasında iyi bir ilişkinin sağlanması için önemli
bir araç durumundaydı. Eutropius da hem bir tarihçi hem de
bir senatör olarak Breviarium aracalığıyla imparator Valens’e,
senatus ile imparator arasında sağlam temeller üzerinde ku
rulmuş bir ilişkinin vazgeçilmez ilkelerini tarihten seçilmiş
çarpıcı örneklerle anlatır. Bunu yaparken de imparatorları se-
natus'la kurdukları ilişkinin iyiliğine ya da kötülüğüne göre
değerlendirir. Eline geçirdiği her fırsatta senatus’un önemini
vurgular. Bu da Eutropius’un eserine kurnazca dahil ettiği bir
başka amaçtır.10 Roma’mn kuruluşu kadar eski bir geçmişe
sahip olan senatus’un Romulus tarafından oluşturulmasının
amacı, en yaşlılardan oluşan yüz kişilik bir kurulun öğütleri-
8 Bird 1987: http://ivory.trentu.ca/www/cl/aiibl/ahb-l-6d.html
(25.01.1999).
9 Bird 1993: xxvii.
10 Bird 1993: xxv.
12
