Soğuk Savaş Sonrası Afrika Kıtasına Yönelik Dış Yardımlar ABD, Çin Halk Cumhuriyeti ve Türkiye ...

139 Pages·2014·1.31 MB·Turkish

by  Sencer Kiremitçi

T.C.
AİLE VE SOSYAL POLİTİKALAR BAKANLIĞI
SOSYAL YARDIMLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

Soğuk Savaş Sonrası Afrika Kıtasına Yönelik
Dış Yardımlar
ABD, Çin Halk Cumhuriyeti ve
Türkiye Örnekleri

Aile ve Sosyal Politikalar Uzmanlık Tezi

Hazırlayan
Mustafa Sencer KİREMİTÇİ
Aile ve Sosyal Politikalar Uzman Yardımcısı

Tez Danışmanı
Şebnem AVŞAR KURNAZ
Genel Müdür Yardımcısı V.

Ankara
Mart 2013
ISBN: 978-605-4628-73-5
Yayın Tarihi: 10 Mayıs 2013

Bu çalışma Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının görüşlerini yansıtmaz. Tezin her hakkı ve

sorumluluğu yazara aittir. Yayın ve referans olarak kullanılması Aile ve Sosyal Politikalar
Bakanlığının iznini gerektirmez.

Bu tez Genel M üdür Yrd. V. Mehmet Cengiz YÜCEDAL başkanlığında, Dr. Selim COŞKUN, Samet
GÜNEŞ, Huriye SEVEN ve Dr. Nevzat Fırat KUNDURACI’dan oluşan Yeterlilik Sınav Komisyonu
tarafında n değerlendirilmiştir.
İÇİNDEKİLER
ÖZET ............................................................................................................................................................ ii
ABSTRACT ................................................................................................................................................ iii
KISALTMALAR ........................................................................................................................................ iv
1. GİRİŞ ................................................................................................................................................... 1
2. DIŞ YARDIM KAVRAMI ................................................................................................................. 6
2.1 Dış Yardım Kavramının Tanımı ............................................................................................... 6
2.2 Dış Yardımların Tarihsel Gelişimi ............................................................................................ 8
2.2.1 Modern Dış Yardımların Doğuşu (1945 – 1990) .............................................................. 8
2.2.2 Soğuk Savaşın Sona Ermesi ve 1990 Sonrası Dış Yardımlar........................................ 17
3. AFRİKA KITASINA YÖNELİK DIŞ YARDIMLAR .................................................................. 23
3.1 Soğuk Savaş Döneminde Afrika Kıtasına Yönelik Dış Yardımlar....................................... 23
3.2 Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Afrika Kıtasına Yönelik Dış Yardımlar ............................ 27
4. ABD’NİN AFRİKA KITASINA YÖNELİK DIŞ YARDIMLARI .............................................. 30
4.1 ABD Dış Yardımlarının Genel Özellikleri ............................................................................. 30
4.2 ABD Dış Yardımlarının Tarihsel Gelişimi ............................................................................. 33
4.3 ABD’nin Afrika Kıtası ile İlişkileri ......................................................................................... 42
4.3.1 Soğuk Savaş Döneminde İlişkiler .................................................................................... 42
4.3.2 Soğuk Savaş Sonrasında İlişkiler .................................................................................... 44
4.4 ABD’nin Afrika Kıtasına Yönelik Dış Yardımlarının İncelenmesi ..................................... 47
4.4.1 Soğuk Savaş Dönemi ............................................................................................................... 48
4.4.2 Soğuk Savaş Sonrası ......................................................................................................... 49
5. ÇİN HALK CUMHURİYETİNİN AFRİKA KITASINA YÖNELİK DIŞ YARDIMLARI ..... 56
5.1 ÇHC’nin Dış Yardımlarının Genel Özellikleri ...................................................................... 56
5.2 Çin Halk Cumhuriyeti Dış Yardımlarının Tarihsel Gelişimi ............................................... 65
5.3 Çin Halk Cumhuriyeti’nin Afrika Kıtası ile İlişkileri ........................................................... 68
5.3.1 Soğuk Savaş Döneminde ÇHC – Afrika İlişkileri .......................................................... 68
5.3.2 Soğuk Savaş Sonrası Dönem ............................................................................................ 71
5.4 Çin Halk Cumhuriyetinin Afrika Kıtasına Yönelik Dış Yardımlarının İncelenmesi......... 75
5.4.1 Soğuk Savaş Dönemi ........................................................................................................ 75
5.4.2 Soğuk Savaş Sonrası ......................................................................................................... 77
6. TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NİN AFRİKA KITASINA YÖNELİK DIŞ YARDIMLARI ......... 85
6.1 Türkiye Cumhuriyeti Dış Yardımlarının Genel Özellikleri ................................................. 85
6.2 Türkiye Cumhuriyeti Dış Yardımlarının Tarihsel Gelişimi ............................................... 101
6.3 Türkiye Cumhuriyeti’nin Afrika Kıtası ile İlişkileri ........................................................... 106
6.3.1 Soğuk Savaş Döneminde İlişkiler .................................................................................. 106
6.3.2 Soğuk Savaş Sonrasında İlişkiler .................................................................................. 109
6.4 Türkiye Cumhuriyeti’nin Afrika Kıtasına Yönelik Dış Yardımlarının İncelenmesi ....... 119
6.4.1 Soğuk Savaş Sonrası ....................................................................................................... 119
SONUÇ .................................................................................................................................................... 125
KAYNAKÇA ........................................................................................................................................... 129
i
ÖZET
1980’lerden itibaren yeryüzünde mutlak yoksulluk içinde yaşayan insan sayısının dünya toplam
nüfusuna oranı düşerken, Afrika’da ise bu durum tam tersi yönde seyretmiş, 1982 - 2002 yılları
arasında kıtada yaşayan yoksul insan sayısı iki kat artmıştır. Yönlendirilen milyarlarca dolarlık
dış yardıma rağmen yoksulluk istatistiklerinde karşımıza çıkan bu şaşırtıcı tablo Soğuk Savaş
sonrasında yeniden şekillendirdiği dış politikası ile Afrika’ya açılım politikası yürüten ve siyasi
ve ekonomik ilişkilerini gün geçtikçe geliştiren Türkiye’nin Kıtaya yönelik yardım
faaliyetlerinin incelenmesinin önemini arttırmaktadır.
Bu çalışma ile Çin Halk Cumhuriyeti ve ABD örnekleri ele alınarak devletlerin ulusal çıkarları
doğrultusunda dış yardımlarını nasıl şekillendirdiği incelenmiş; Türkiye’nin de etkili bir dış
politika aracı olan dış yardımlar ile hem Afrika Kıtası ile olan siyasi ve ekonomik ilişkilerini
geliştirebileceği hem de Kıtanın kalkınmasına katkıda bulunabileceği ortaya koyulmaya
çalışılmıştır.

ii
ABSTRACT
Since 1980s, population who are living in absolute poverty in proportion to world total
population displayed a great decrease. On the other hand, between the years 1982 - 2002, the
number of people living in such conditions doubled in continental Africa. Despite the foreign
aids totaling billions of dollars, these astonishing results in statistics regarding poverty in the
region increases the importance of a research on Turkey’s direct aid activities to the continent
which as a country reshaped its foreign policy after the Cold War and carrying out an intensive
program in Africa to develop political and economic relations.
This study aims at introducing foreign aids as effective foreign policy instruments, as they are
structured by country interests in the examples of PRC and USA, so that Turkey may also
provide leverage by foreign aids in developing its political and economic relations with the
continent as well as helping the continent to redevelop and flourish.

iii
KISALTMALAR
ABD: Amerika Birleşik Devletleri
BAE: Birleşik Arap Emirlikleri
BM: Birleşmiş Milletler
BMGK: Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi
ÇHC: Çin Halk Cumhuriyeti
DAC: Kalkınma Yardımları Komitesi
DAG: Kalkınma Yardımları Grubu
OECD: Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü
OEEC: Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü
RKY: Resmi Kalkınma Yardımı
SAGA: Sahra’nın Güneyindeki Afrika
SSCB: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği
iv
1. GİRİŞ
Günümüzde yoksul ülkelere yönelik olarak doğrudan devletler veya uluslararası
kuruluşlar tarafından yoğun ve yaygın olarak dış yardım faaliyetleri yürütülmektedir.
Dünya Bankası, Asya ve Afrika Kalkınma Bankaları ve Birleşmiş Milletler
Kalkınma Programı gibi uluslararası kuruluşların yanı sıra dünyada birçok ülke de
yoksul ülkelere yönelik doğrudan yardım faaliyetleri yürütmektedir. Kuzey Amerika
ve Batı Avrupa ülkeleri ile Japonya gibi gelişmiş ülkelerin yer aldığı grubun yanı
sıra, petrol üreten Orta Doğu ülkeleri, Orta Gelirli Güney Kore, Tayland, Türkiye
gibi ülkeler ve eski sosyalist blok üyesi Çin ve Hindistan gibi ülkeler de dış yardım
faaliyetleri gerçekleştirmektedir. 1960 – 2004 yılları arasında kamu kaynakları
kullanılarak hükümetlerce dış yardım adı altında yoksul ülkelere doğrudan veya
uluslararası organizasyonlar ve sivil toplum kuruluşları aracılığı ile aktarılan miktar
1,6 trilyon doları aşmaktadır.1
Bu denli yüksek miktarda kaynağı dış yardım olarak gelişmiş ülkelerin az gelişmiş
ülkelere neden aktardığı sorusuna Realist, İdealist ve Marksist bakış açılarına sahip
teorisyenler farklı cevaplar vermektedir.
Realistler dış yardımları devletlerin dış politika araçlarından biri olarak görmüş ve
yardımda bulunan devletlerin güvenlik ve varlıklarını sürdürebilme kaygılarının dış
yardım uygulamalarını şekillendirdiğini vurgulamışlardır. Soğuk Savaş sırasında
genel kabul gören klasik realist bakış açısına göre dış yardım sağlayan devletlerin
temel amacı stratejik çıkarlarının gerçekleştirilmesidir. Realistlere göre devletlerin en
önemli hedefi kendilerini korumak ve ulusal güvenliklerini sağlamaktır. Bu
bağlamda devletler ulusal çıkarlarını gerçekleştirmek için dış politik arenada
kendilerine dış yardımlar aracılığı ile yeni müttefikler bulabilir veya var olan
müttefiklerinin kendilerine bağlılığının devamını sağlayabilirler. Böylelikle dış

1 Carol Lancaster, Foreign Aid: diplomacy, development, domestic politics, Chicago, The
University of Chicago Press, 2007, s. 2.
1
yardımların insani kaygılarla oluşturulan hedefleri ikinci planda kalırken, yardım
alan devletlerin sosyoekonomik durumunun iyileşmesine dair amaçlar önemsizleşir.2
Bu bağlamda önemli teorisyenlerden Hans Morghenthau da, İkinci Dünya Savaşı
sonrası uygulamaları ile birlikte dış yardım kavramını devletlerin dış politika
uygulamalarında modern çağın en önemli yenilikleri arasında görmüş ve dış
yardımları politik gücün bir enstrümanı olarak ifade etmiştir.3
Neorealistler ise dış yardım alanında klasik realistlerden farklı olarak yardım alan
ülkelerin ekonomik potansiyellerine vurgu yapmışlardır. Yardım gerçekleştiren
ülkelerin önceliklerini belirlerken yardım alan ülkelerden elde edebilecekleri siyasi
ve askeri faydaların yanı sıra ekonomik yararların da düşünülmesi gerektiğini
belirtmişlerdir. Örneğin Fransa Afrika’daki dış yardım faaliyetlerini yürütürken post
kolonyal süreçte eski sömürgeleri üzerindeki etkinliğini sürdürebilmek amacıyla
hareket etmiştir.4 Burada dış yardım faaliyetlerini yürütürken Fransız yönetiminin
hedeflerinden birinin de eski kolonilerinin ekonomik potansiyelinden faydalanmak
olduğu söylenebilir.
Realistlerin aksine idealistler ve neoidealistler ise dış yardımları, az gelişmiş
ülkelerde yoksulluğun azaltılabilmesini ve ekonomik gelişmenin
gerçekleştirilebilmesini sağlayabilecek bir araç olarak görmüşlerdir.5 İdealistler ise
güvenlik kavramını realistler gibi sadece güç mücadelesi üzerinden tanımlamamış,
devletlerarasında barışa dayalı ve işbirliği içeren ilişkilerin de ülkelerin güvenliğine
katkıda bulunabileceğinin düşünülmesi gerektiğini belirtmişlerdir.6 Dolayısıyla
idealistler ile realistler arasında dış yardım kavramına bakışta temel farklardan biri de
yardım yapan devletin ulusal çıkarlarının dış yardım faaliyetinin neresinde olduğu

2 Peter J. Schraeder, Steven W. Hook ve Bruce Taylor, “Clarifying the Foreign Aid Puzzle: A
Comparison of American, Japanese, French, and Swedish Aid Flows”, World Politics, Cilt 50, Sayı
2, s. 3.
3 Hans Morgenthau, “A Political Theory of Foreign Aid”, The American Political Science Review,
Vol. 56, No. 2, passim.
4 Lancaster, op.cit., s. 3.
5 Schraeder, Hook ve Taylor, op.cit., s. 3.
6 Douglas A. Van Belle, Jean-Sébastien Rioux ve David M. Potter, Media, Bureaucracies, and
Foreign Aid: A Comparative Analysis of United States, the United Kingdom, Canada, France
and Japan, New York, Palgrave Macmillan, 2004, S. 11.
2
üzerinde olmuştur. Bazı idealist teorisyenlere göre devletler dış yardım faaliyetlerini
düzenlerken ulusal çıkarlarını bir kenara bırakmalı ve yardım alan ülkelerdeki
insanların durumlarını iyileştirmeye yönelik evrensel insani değerler üzerinden
hareket etmelidirler. Bu açıdan idealist paradigmanın yansımaları Ekonomik İşbirliği
ve Kalkınma Örgütü (OECD) ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı gibi bazı
uluslararası kuruluşların uygulamalarında görülmektedir. Buna göre örneğin ikili
yardımlara nazaran daha az “politik” bir yapıya sahip olması sebebiyle çok taraflı dış
yardımlar tercih edilmeli, bu yardımlar gerçekleştiren ülkelerin mal ve hizmetlerini
içermemeli ve düşük faizli krediler şeklinde olmalıdır. Bu yaklaşımın yansıması
olarak uygulanan yardım programları insani gelişmeyi hedefleyen kadınların eğitimi,
çocuk sağlığı vb. unsurları içermektedir.7
Marksist akademisyenler ise dış yardım alanında, yardımı gerçekleştiren ülkelerin
ekonomik çıkarlarını merkeze oturtmuşlardır.8 Gelişmiş devletlerin ve sermaye
sahiplerinin serbest piyasa ekonomisi koşulları içerisinde ekonomik çıkarlarını
gerçekleştirme yolunda dış yardımları kullandıklarını düşünen Marksistler bu
durumu bağımlılık ve dünya sistemi teorileri ile açıklamaya çalışmışlardır. Bu alanda
Marksistlerin vurgulanması gereken diğer önemli bakış açısı ise dış yardımları
“Kuzey-Güney” ilişkilerini bir sömürü düzenine dönüştürerek az gelişmiş ve
gelişmiş ülkeler arasındaki eşitsizlikleri koruyan ve geliştiren araç olarak
görmeleridir.
Zengin ve güçlü devletlerin, yoksul ve az gelişmiş ülkelere yönelik
gerçekleştirdikleri dış yardımlar aracılığı ile bu ülkeler ile siyasi ve ekonomik
ilişkilerini geliştirdikleri, dış politika hedeflerini gerçekleştirmeye çalıştıkları, dünya
genelinde ve bölgelerinde etkili oldukları düşünülmektedir. Bu bağlamda, bu
çalışmada dış yardımlar ile devletlerin yürütmüş olduğu dış politika arasında
doğrudan bir ilişki var olduğu savından hareketle Türkiye’nin Afrika kıtasındaki dış
yardım faaliyetleri incelenecektir. Çalışmada karşılaştırmalı bir perspektif
sunulabilmesi için öncelikle Amerika Birleşik Devletleri ve Çin Halk

7 Van Belle, Rioux ve Potter, op.cit., s. 12.
8 Schraeder, Hook ve Taylor, op.cit., s. 3.
3
Cumhuriyeti’nin Kıtaya yönelik sürdürmüş olduğu dış yardım faaliyetleri
değerlendirilecek sonrasında ise Türkiye Cumhuriyeti ele alınacaktır.
Afrika’nın ele alınmasının sebebi dünyada dış yardım kaynaklarının en yoğun olarak
yönlendirildiği bölgelerden biri olmasıdır. Kıtaya aktarılan dış yardım miktarına
baktığımızda 1940’lardan 2000’li yılların sonuna kadarki süreçte yaklaşık bir trilyon
dolarlık bir miktar karşımıza çıkmaktadır.9 Bunca kaynağa rağmen günümüzde
kıtanın özellikle Sahra Altı bölümünde bulunan ülkeler, dünyanın en yoksul ülkeleri
arasında yer alırken, bu bölge kişi başına düşen 1 Dolarlık gelir ortalaması ile
yeryüzünün en yoksul bölgesi konumundadır.
Çalışmada Soğuk Savaş10 sonrası dönemin ele alınmasının nedeni ise Afrika’da
özellikle 2000’li yıllar ile birlikte, (Kıtanın 1885 yılında sömürgeci güçlerce
paylaşılmasına gönderme yapan bazı araştırmacıların tabiriyle “Afrika için Yeni
Mücadele” “New Scramble for Africa”) yeni bir paylaşım sürecinin başlamasıdır. Bu
yeni süreçte rekabet alanlarını yeniden Afrika’ya kaydırmaya başlayan ABD, Çin,
AB, Japonya, Rusya gibi büyük güçlerin yanı sıra son yıllarda Türkiye, Güney Kore,
Brezilya ve Hindistan gibi yükselen ülkeler de kıtaya yönelik siyasi ve ekonomik
faaliyetlerini arttırmıştır. Gelişmişlik seviyesini yükselterek bölgesindeki ülkelerle
teknik ve dış yardım faaliyetleri konusunda önemli adımlar atan11 Ankara da Soğuk
Savaş sonrası yeniden şekillenen dünya düzeninde dış politikasını uyarlarken dış
yardım aracını da yoğun olarak kullanmaya başlamıştır. Bu kapsamda başta
Balkanlar, Orta Asya ve Ortadoğu olmak üzere Afrika ve hatta Uzakdoğu’daki

9 Dambisa Moyo, Dead Aid, Birleşik Krallık, Penguin Books, 2009, s. 35.
10 Soğuk Savaş kavramı İkinci Dünya Savaşı sonrasında, temelde ABD ile SSCB arasında gelişen
düşmanca ilişkileri ve ideolojik çatışmayı tanımlamak için kullanılmıştır. Bu çatışma kendisini açık
askeri eylemlerle değil, ekonomik baskı, propaganda ve silahlanma yarışıyla göstermiştir. Bu dönem
için çoğunlukla Churchill’in 1946’daki “demir perde” konuşması başlangıç, 1989’da Berlin
Duvarı’nın yıkılışı veya 1991’de SSCB’nin dağılması da bitiş olarak kabul edilmektedir. Funda
Keskin, Soğuk Savaş Kavramı ve Kronolojisi Kutusu, Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası,
Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, cilt I, 6. Baskı, İstanbul, İletişim
Yayınları, 2002, s. 536.
11 Tuncay Kardaş ve Ramazan Erdağ, “Bir Dış Politika Aracı Olarak TİKA”, Akademik İncelemeler
Dergisi, Cilt: 7, Sayı:1 Yıl: 2012, s. 170.
4