Tez- Kutsal Alan

266 Pages·2013·25.42 MB·Turkish

T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
ARKEOLOJİ ANA BİLİM DALI
KLASİK ARKEOLOJİ BİLİM DALI

BATI ANADOLU HELLENİSTİK DÖNEM
KUTSAL ALAN PLANLAMASI

DOKTORA TEZİ

DANIŞMAN
PROF. DR. AHMET A. TIRPAN

HAZIRLAYAN
FARİS DEMİR

KONYA 2013
I
T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Bilimsel Etik Sayfası

Bu tezin proje safhasından sonuçlanmasına kadarki bütün süreçlerde bilimsel
etiğe ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini, tez içindeki bütün bilgilerin etik
davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez
yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada başkalarının eserlerinden
yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak atıf yapıldığını bildiririm.

Faris DEMİR

i
T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

i i
ÖNSÖZ

“Batı Anadolu Hellenistik Dönem Kutsal Alan Planlaması” adlı tez
çalışmasının konusunu ve kapsamını belirleyen, tezimin her aşamasında desteğini
esirgemeyen Sayın Hocam Prof. Dr. Ahmet A. TIRPAN’a ne kadar teşekkür etsem
azdır.
Bu çalışmanın yürütülmesinde desteklerini esirgemeyen Prof. Dr. Ahmet
ÜNAL, Prof. Dr. Ali BAŞ, Prof. Dr. Asuman BALDIRAN, Doç. Dr. Ertekin M.
DOKSANALTI, Y. Doç. Dr. Serdar GİRGİNER, Y. Doç. Dr. Deniz PASTUTMAZ,
Y. Doç. Dr. Mehmet TEKOCAK ve Y. Doç. Dr. Mustafa YILMAZ’a;
Tez çalışmam süresince desteklerini esirgemeyen arkadaşlarım Arş. Gör.
İlker IŞIK, Arş. Gör. Zafer KORKMAZ, Arş. Gör. Dr. Erdoğan ASLAN, Arş. Gör.
Dr. Bahadır TOSUN’a;
Tezime maddi destek sağlayan S.Ü. Bilimsel Araştırma Projeleri
Koordinatörlüğü’ne ve çalışanlarına;
Tez süresince her türlü yardımı, fedakârlığı gösteren sevgili eşim Gülem ve
oğluma teşekkürlerimi sunarım.

KONYA 2013 Faris DEMİR

ii i
ÖZET

Tanrının antropomorfik düşünülmesi ve kült heykellerinin yapılması tanrıya
ev yapılması ihtiyacını doğurmuştur. Kült heykellerini barındıran tapınakların diğer
yapılardan ayırt edilebilmesi amacıyla farklı bir konum ve planlama içerisinde inşa
edilmişlerdir.
Batı Anadolu Hellenistik Dönem’de Hellen dünyasının en üretici bölgesidir.
Kutsal alanlardaki yapıların bilinçli olarak temenosun herhangi bir yerine
konumlandırma ya da yönlendirme yoluyla perspektif görünüm kazandırma gayreti
içerisinde oldukları belirgindir. Batı Anadolu Hellenistik dönem kutsal alanların kent
planı içerisindeki konumu, kutsal alan planlamasında yapıların konumlandırma
biçimindeki eksen, simetri, yönlendirme, hiza ve perspektif görünümü sağlayan
görüş açısı oranları CAD (Computer Aided Design) teknolojileri kullanılarak
incelenmiştir. Bu çalışma geometrik analizlerle Antik Dönem mimarların yer
seçiminde ve yapıların konumlandırmasındaki düşünce tarzlarını ve estetik
kaygılarını öğrenmekle sınırlı olmayıp kutsal alanı oluşturan ve etkileyen tüm
faktörler bir bütünlük içerisinde analiz edilmeye çalışılmıştır.
Antik Dönem’de Batı Anadolu kent planlama, kutsal alan planlama ve mimari
planlama yönünden Güney İtalya, Sicilya ve Hellas’tan daha zengin ve gelişmiştir.
Hellenistik mimari özelliklerini M.Ö. 2. yy.da göstermeye başlamıştır. Kutsal alan
planlamasında seçilen yerin özelliğine ve uygunluğuna göre değişik planlama
teknikleri kullanılmıştır. Hellenistik planlamanın başarısı yalnızca ızgara planının
eğimli arazide başarılı biçimde uygulanmasında olmayıp kentin öğeleri arasındaki
ilişkiler ile anıtsallaştırılmasında yatmaktadır. Hellenistik Dönem’de kutsal alanların
ve kamu yapılarının eğimli arazinin bir dizi teras üzerinde yükselmesi ve birbirleriyle
bağlantılı oldukları izlenimini vermesi ile görsel olarak hoşa gidecek bir kentsel
peyzaj oluşturma eğilimi ön plana çıkmaktadır. Batı Anadolu’da Geç Klasik
Dönem’de skenographia kullanılmaya başlanmıştır. Hellenistik mimaride katı eksen
ve simetri kuralları uygulanmasına karşın planlamada esnek yapıda eksen ve simetri
kuralları ile skenographia kullanıldığı izlenmektedir. Hellenistik Dönem planlama ve
mimarisinin etkileri Roma Erken İmparatorluk Dönemi’nde de devam etmiştir.
Anahtar Kelimeler: Kutsal alan, planlama, skenographia.
iv
ABSTRACT
The anthropomorphic consideration of god and embodiment of god concept
with cult sculptures necessitated a house for god. The temples embracing sculptures
of cult were designed in discrete styles and locations so as to be differentiated from
other structures.
Western Anatolia is the most prolific territory of Hellenic world during
Hellenistic period. It is so striking that the structures taking part in the sacred space
were consciously located in the interior area of temenos or they were constructed
with the concern of providing a specific perspective with their temenos-angled
façades. The location of the Hellenistic period sacred space of Western Anatolia
determined in the city plan and their angle of vision proportions that provide axis,
symmetry, angle, level and perspective were scrutinized via CAD (Computer Aided
Design) technologies. This study not only covers an attempt for geometrical analysis
regarding the architectural viewpoints and the aesthetic concerns of antiquity period
architects concerning choice of location and angle but also seeks to analyze the entire
factors that both affects and induces the sacred space in integrity.
The Western Anatolia city planning of antiquity period is more prolific and
advanced in both architectural and sacred space planning than Southern Italy, Sicily
and Hellas. The Hellenistic architecture began to show its characteristics in the 2nd
century B.C. Various designing techniques were utilized depending on the
characteristic of the chosen space. The success of Hellenistic design does not merely
consist in the successful grid design in the face of sloppy spaces. Indeed, it lies in the
majestic harmony of the utter city elements. The prominent feature of Hellenistic
period city planning is the inclination of creating a visually appreciated landscape
architecture whereby sacred spaces and public structures seem to climb over a sloppy
space on a series of terraces in integrity and connection. In the western Anatolia of
late classical period was skenographia used. Notwithstanding that Hellenistic
architecture is strict in axis and symmetrical rules, flexible axis and design rules and
skenographia are also used in design. The impacts of Hellenistic period design and
architecture maintained in the period of early Roman Empire period.
Key Words: Sacred space, planning, skenographia.
v
İÇİNDEKİLER

Bilimsel Etik Sayfası .................................................................................................... i
Doktora Tezi Kabul Formu ................................... Hata! Yer işareti tanımlanmamış.
ÖNSÖZ ...................................................................................................................... iii
ÖZET ......................................................................................................................... iv
ABSTRACT ................................................................................................................ v
İÇİNDEKİLER ......................................................................................................... vi
1. GİRİŞ ................................................................................................................... 1
1.1. Konuyla İlgili Çalışmalar .......................................................................... 1
1.2. Amaç ve Kapsam ....................................................................................... 3
1.3. Yöntem ........................................................................................................ 5
1.4. Tarihi Coğrafya .......................................................................................... 8
2. KUTSAL ALAN: GENEL BAKIŞ.................................................................. 11
2.1. Kutsal Alanların Kökeni, Yapıları ve İşlevleri ..................................... 11
2.2. İtalya ve Sicilya Arkaik ve Klasik Dönem Kutsal Alanları ................. 15
2.3. Hellas’ta Arkaik ve Klasik Dönem Kutsal Alanları ............................. 22
2.4. Batı Anadolu Arkaik ve Klasik Dönem Kutsal Alanları ...................... 29
3. BATI ANADOLU HELLENİSTİK DÖNEM KUTSAL ALANLARI ........ 43
3.1. AIGAI ....................................................................................................... 43
3.1.1. Kuzeybatı Tapınağı-Kutsal Alanı ................................................... 44
3.1.2. Demeter ve Kore Kutsal Alanı ........................................................ 45
3.2. ALABANDA ............................................................................................. 46
3.2.1. Apollon Isotimos Kutsal Alanı ........................................................ 46
3.2.2. Artemis Kutsal Alanı ....................................................................... 47
3.3. ALEKSANDREIA TROAS .................................................................... 47
3.3.1. Aleksandreia Troas Kutsal Alanı ................................................... 48
3.4. APHRODISIAS ........................................................................................ 48
3.4.1. Aphrodite Kutsal Alanı ................................................................... 49
3.5. CHRYSE ................................................................................................... 49
3.5.1. Apollon Smintheus Kutsal Alanı .................................................... 50
3.6. EMECİK ................................................................................................... 51
v i
3.6.1. Apollon Kutsal Alanı ....................................................................... 51
3.7. HERAKLEIA-LATMOS ........................................................................ 52
3.7.1. Athena Latmia Kutsal Alanı ........................................................... 52
3.7.2. Bağarcık Zeus Akraios Kutsal Alanı ............................................. 53
3.8. KASTABOS .............................................................................................. 54
3.8.1. Hemithea Kutsal Alanı .................................................................... 54
3.9. KAUNOS .................................................................................................. 55
3.9.1. Kaunos Teras Kutsal Alanı ............................................................. 55
3.10. KLAROS ................................................................................................... 57
3.10.1. Apollon Klarios Kutsal Alanı .......................................................... 57
3.11. KNIDOS .................................................................................................... 59
3.11.1. Apollon Karneios Kutsal Alanı ....................................................... 60
3.11.2. Aphrodite Euploia Kutsal Alanı ..................................................... 61
3.11.3. Dor Tapınağı Kutsal Alanı .............................................................. 62
3.12. LAGINA ................................................................................................... 63
3.12.1. Hekate Kutsal Alanı ......................................................................... 64
3.13. LETOON .................................................................................................. 68
3.13.1. Leto Kutsal Alanı ............................................................................. 68
3.14. MAGNESIA AD MEANDRUM ............................................................. 70
3.14.1. Artemis Leukophryene Kutsal Alanı ............................................. 70
3.15. MILETOS ................................................................................................. 72
3.15.1. Apollon Delphinios Kutsal Alanı (Delphinion) ............................. 73
3.15.2. Humma Tepe Kutsal Alanı ............................................................. 73
3.16. PERGAMON ............................................................................................ 74
3.16.1. Athena Polias Nikephoros Kutsal Alanı ........................................ 74
3.16.2. Büyük Sunak .................................................................................... 76
3.16.3. Zeus Soteros Kutsal Alanı ............................................................... 76
3.16.4. Demeter Kutsal Alanı ...................................................................... 77
3.16.5. Hera Basileia Kutsal Alanı .............................................................. 78
3.16.6. Asklepios R Kutsal Alanı ................................................................ 79
3.16.7. Mamurt Kale Kybele Kutsal Alanı ................................................ 79
vi i
3.17. PRIENE .................................................................................................... 80
3.17.1. Zeus Olympios Kutsal Alanı ........................................................... 81
3.17.2. Mısır Tanrıları Kutsal Alanı ........................................................... 82
3.18. SARDES .................................................................................................... 82
3.18.1. Artemis Kutsal Alanı ....................................................................... 83
3.19. TEOS ......................................................................................................... 84
3.19.1. Dionysos Kutsal Alanı ..................................................................... 84
3.20. TROIA ...................................................................................................... 85
3.20.1. Athena Ilias Kutsal Alanı ................................................................ 85
4. DEĞERLENDİRME ve SONUÇ .................................................................... 88
KATALOG ............................................................................................................. 100
Kısaltmalar ve Bibliyografya ................................................................................ 112
Şekil Listesi ............................................................................................................. 132
ŞEKİLLER ............................................................................................................. 140

vi ii
1. GİRİŞ

1.1. Konuyla İlgili Çalışmalar
Richard Stillwell1 Hellas’ta yer alan Klasik Dönem Grek tapınaklarının
yerleşimi konusunda incelemelerde bulunmuştur. Aigina Aphaia, Korinth Apollon,
Delphi Apollon, Olympia Zeus ve Atina Akropolis’ini incelemiştir. Klasik Dönem
kutsal alanların konumlandırılmasında gözlemlediği tespitler şunlardır; 1. Yüksek
yer. 2. Temenos duvarı ya da diğer yapılarla çevrilidir. 3. Kapıdan temenosa
girildiğinde yapılar görülmektedir. 4. Daima bir açıdan üç boyutlu kalitede
görülmektedir. 5. Alan tanımlanabilir geometrik form vermez, yapı izole edilmiş
alanda vurgulanmıştır. 6. Yönlendirme; tapınak cephesi doğu ya da hafif
kuzeydoğuya yönlendirilmiştir.
P.W. Lehmann2 Hellenistik Dönem tapınaklarının yerleşimi konusunda
incelemelerde bulunmuştur. Herakleia Latmos Athena, Lindos Akropolü, Pergamon
Athena Polias Nikephoros, Kos Asklepios, Magnesia Artemis Leukophyrene, Lagina
Hekate, Assos Agora, Priene Zeus, Milet Kuzey Agora, Megalopolis Zeus, Didyma
Apollon, Pergamon Dionysos Kathegemon, Apollonia Rhyndacus, Pisidia Antioch
Men ve Pergamon Hera Basileia Kutsal Alanı’nı benzer özelliklerini karşılaştırmalı
olarak özetlemiştir.
Robert Scranton3 Grek mimarisinde grup tasarımında uygulanan alan
formlarını incelemiştir. Atina Agorası ve Akropolü, Pergamon Yukarı Şehir,
Megalopolis Agora, Kolophon, Assos Agora, Milet Agora, Priene Agora, Magnesia
Agora, Delos, Atina Pynx, Korinth Agora, Delphi Apollon, Olympia Zeus, Samos
Heraion ve Aegina Aphaia, Atina Asklepieion, Lykosoura Kutsal Alanı, Thasos
Herakles ve Argive Heraeum’u alan formlarına göre gruplandırarak incelemiştir.
C.A. Doxiadis4 antik dönemde mimari yapıların yerleştirilmesi konusunda
bakışım noktasını ana giriş, propylon olarak kabul edip Ion düzeninde 10 parçalı
sistemin, Dor düzeninde ise 12 parçalı sistemin varlığını ortaya koymaya çalışmıştır.

1 Stillwell 1954, 3-8.
2 Lehmann 1954, 15-20.
3 Scranton 1949, 247-268.
4 Doxiadis 1978, 1-179.
1