Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri - Diogenes Laertios

711 Pages·2012·3.04 MB·Turkish

by  Diogenes Laertios

ÜNLÜ
FİLOZOFLARIN
YAŞAMLARI
VE
ÖĞRETİLERİ

Diogenes Leartios

Yunancadan Çeviren:
Candan Şentuna
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ 5
I. KİTAP 8
Giriş 8
Thales 13
Solon 20
Khilon 27
Pittakos 29
Bias 31
Kleobulos 33
Periandros 35
Anakharsis 37
Myson 39
Epimenides 40
Pherekydes 42
II. KİTAP 52
Anaksimandros 52
Anaksimenes 52
Anaksagoras 53
Arkhelaos 56
Sokrates 57
Ksenophon 66
Aiskhines 69
Aristippos 71
Phaidon 82
Eukleides 82
Stilpon 84
Kriton 87
Simon 87
Glaukon 88
Simmias 89
Kebes 90
Menedemos 90
III. KİTAP 103
Platon 103
IV. KİTAP 139
Speusippos 139
Ksenokrates 141
Polemon 145
Krates 147
Krantor 148
Arkesilaos 149
Bion 155
Lakydes 158
Karneades 159
Kleitomakhos 161
V. KİTAP 167
Aristoteles 167
Theophrastos 179
Straton 189
Lykon 192
Demetrios 194
Herakleides 198
VI. KİTAP 207
Antisthenes 207
Diogenes 213
Monimos 231
Onesikritos 231
Krates 232
Metrokles 234
Hipparkhia 235
Menippos 236
Menedemos 237
VII. KİTAP 245
Zenon 245
Ariston 287
Herillos 289
Dionysios 289
Kleanthes 290
Sphairos 294
Khrysippos 295
VIII. KİTAP 311
Pythagoras 311
Empedokles 324
Epikharmos 331
Arkhytas 332
Alkmaion 333
Hippasos 333
Philolaos 333
Eudoksos 334
IX. KİTAP 344
Herakleitos 344
Ksenophanes 348
Parmenides 349
Melissos 350
Elealı Zenon 351
Leukippos 352
Demokritos 353
Protagoras 359
Apollonialı Diogenes 361
Anaksarkhos 362
Pyrrhon 363
Timon 376
X. KİTAP 387
Epikuros 387
ÖNSÖZ
Diogenes Laertios’un Felsefe Tarihindeki
Yeri On kitaplık Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri
adlı yapıt başlangıcından İS III. yüzyıla Felsefe dünyasını
bize tanıtan en kapsamlı, en temel kaynak.
Diogenes Laertios’un yapıtının alanındaki önemini görmek
için biraz gerilere gitmemiz gerekiyor: Eskiçağ düşünürleri
üzerine bilgi veren derleme metinler yakın dönemlerde ilk
olarak Hermann Diels’in 1879 yılında yayımladığı
Doxographi Graeci adlı yapıtta toplanmıştır. Doksa, yani
görüş, düşünce ile graphein (yazmak) sözcüklerinden kurulan
Doxograph, eskiçağda kullanılan bir sözcük değil. Diels, bir
neologsm ile oluşturduğu bu sözcüğü, yaptığı sadece bir bio-
graphi (yaşam-yazımı) olmadığı için tercih etmiş olmalı.
Doksographi Yunancada dokounta veya areskounta
(düşünülen şeyler) diye belirlenir ve Latinceye placita ya da
opiniones (görüşler) diye çevrilir. Bu nedenle eskiçağ
döneminde yaşamış düşünürlerin görüşlerini, yaşamlarını
toplayan yapıtlara genellikle doksai ya da placita veya
opiniones deniyor. Bu yapıtların bilinen en eski örneği
Theophrastos’un Physikai doksai (Doğabilim Görüşleri) adlı
yapıtı. Bu yapıt elimize geçmemiştir, Hellenistik dönemde
kimi bölümlerinin kısaltıldığı, kimi yeni bölümler eklendiği
bir derlemenin varlığı biliniyor. Bu yeni derlemeye Cicero ve
Varro da katkıda bulunmuş. Bu katkıların yardımıyla elde
edilen bir başka derlemenin yazarı olarak Aetius (ÎS I. yüzyıl)
adı geçiyor. Bu derleme çerçevesinde adı geçen öteki
kimseler hekim Soranos (İS I. yüzyıl), Ainesidemos, Sextus
Empeirikos (İS II. yüzyıl), Tertullianus (ÎS II. yüzyıl). Bütün
bu kaynaklara Diels placita vetusta (en eski görüşler) adını
veriyor. Aetius’un yapıtı kaybolmuştur. Placita vetusta’nın
elimizdeki biçimi, Aetius’tan yapılan kısaltmalarla
oluşturulan ve Ps. Plutarkhos’a ait bir placita'dır (İS II.
yüzyıl). Bu en eski placita’yı yapılan öteki katkılar şunlar:
Hippolytos (İS III. yüzyılda yaşamış); loannes Stobaeus’a ait
(İS V. yüzyıl) Eclogae Physicae (Doğrudan Aetius’un
yapıtından devşirilmiştir. Ps. Plutarkhos’da yer almayan
metinleri de içerir); Aetius’un adını anan tek kişi olan
Theodoretos; ve yine Ps. Plutarkhos’un stromateis adlı yapıtı.
Bu kaynaklardan daha felsefece oluşturulmuş olması
bakımından ayrılan başka bir kaynak öbeği var: Sofistlerden
Hippias ile Gorgias’ın kendilerinden önceki düşünürlerin
görüşlerini derledikleri biliniyor. Platon ile Aristoteles
(Özellikle Metafizik, I. kitap); stoacı Khrysippos, Seneca
(Questiones naturales) ve Poseidonios, bu öbeğin önemli
adları. Ayrıca birbirlerini izleyen felsefecileri anlatan
diadokhai ton philosophon (felsefeciler zinciri) adlı yapıtlar
var. Hellenistik dönemde yazılmış bu yapıtlardan bize kalan
azdır. Bu türde yazan ilk kişi Sotion (İS II. yüzyıl). Bir de
Commentator’lar var: felsefe metinlerini hem aktaran hem de
anlaşılması için açıklamalar yazan bu yorumcular içinde en
önemlileri Yeni-Platoncu Proklos ile Simplikios (İS VI.
yüzyıl).
İşte bütün bu geleneklerin özelliklerini içinde taşıyan bir yapıt
Diogenes Laertios’un yapıtı.
Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri’nin yazarı
Diogenes Laertios üzerine bilinen hemen hiçbir şey yok: İS
III. yüzyıl ortalarında yaşamış olduğu tahmin edilebiliyor.
Yapıtını, adı bilinmeyen “felsefe-sever” bir “hamm”a ithaf
ettiğini yine yapıtın içinden çıkarabiliyoruz{1}. Yazar bu
kitaptan önce “her türden ölçüyle yazdığı şiirler” yayımlamış.
{2}
Diogenes Laertios’un bir Epikourosçu olduğu iddia edilirse
de hiçbir okula bağlı olmadığı yollu görüşler daha inandırıcı.
{3} Ne ki yapıtın genel özellikleri Aristotelesçilerden de izler
taşımakta. Bilgeleri, filozofları tanıyor, İonya felsefecileri ile
İtalya felsefecilerini birbirinden ayırıyor, felsefe okullarının
kurucularını, hocalarını, öğrencilerini, felsefe akımlarını, bu
akımların gelişme biçimini tanıtıyor. Bir filozofu ele aldığında
onun soyunu, nereli olduğunu, kişilik özelliklerim, belli bir
düzen içinde yapıtlarım, olgunluk dönemini, görüşlerini, ölüm
biçimini, hakkında anlatılan anekdotları, varsa vasiyetini ve
mektuplarını bize bildiriyor, ayrıca o filozof hakkında kendisi
bir şiir yazıyor. Aynı adı taşıyan başka kimseler varsa onları
da ekliyor. Diogenes Laertios yapıtında bir yargıç tavrı
takınmıyor, eleştiri iddiasında da değil, tam bir araştırmacı:
filozof-filolog özellikleri taşıyan bir araştırmacı.
Diogenes Laertios’un yapıtı, Aristoteles’in Metafizik I.
Kitapta yaptığı gibi eleştirili bir sıkı felsefe tarihi değil.
Hegel’in yazdığı felsefe tarihi özelliklerini de taşımıyor, ama
sadece bir düşünceler yığını da değil. Hele hele Hegel’in
dalga geçtiği gibi “can sıkıcı” hiç değil (en azından Hegel’in
kendisinden daha eğlenceli), özellikle filozofların “kirli
çamaşırlarını” merak edenler için bulunmaz kaynak.
Yapıtın önemini ortaya koyacak öteki bilgiler şöyle
sıralanabilir: G. Vico, Nuova Scienza (Yeni Bilim) adlı
yapıtında onu kaynak kullanıyor; Nietzsche’de, Rousseau’da,
Diderot’da, Rablais’de ondan alıntılar var. K. Marx’in
“Epikuros ile Demokritos Doğa Felsefeleri Arasındaki
Ayırım” adlı doktora tezindeki en temel kaynak. Üstelik Marx
en sıkı felsefi temellendirmeleri için dayanak kullanıyor
Diogenes’in yapıtını.
Kimi filozofların görüşleri açısından biraz dikkatli olmak
koşuluyla felsefe çalışmaları için kullanılacak en temel metin
olma özelliğini hiç yitirmeyecek bu metni uzun süren bir
çalışma sonucu Yunancadan çeviren Candan Şentuna,
çevirisini batı dillerindeki çevirilerle karşılaştırarak yürüttü.
Bu batı dillerindeki çevirilerdeki{4} dipnotlardan yararlanarak,
özellikle bu alanda uzmanların kullanabileceği dipnotlar
hazırladı. Bu dipnotlardaki kimi alıntılar sadece uzmanların
ilgileneceği malzeme olarak olduğu gibi orijinal dilinde
bırakıldı, ama uzman olmayan okuyucuların da bu
dipnotlardan biraz yararlanabilmesi için, kısaltmaların açık
biçimlerini içeren bir liste ve dipnotlarda kısaltılarak verilen
yapıtların açık biçimlerini veren bir kaynakça çeviriye
eklendi.
Sık sık karşılaştığım “Felsefeye Türkçe hangi yapıda
başlayabilirim” sorusuna artık açık bir yanıtım var: “Diogenes
Laertios’un Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri”
Candan Şentuna’ya bu değerli çalışması için Türkiye’deki
felsefeciler ve klasik filologlar adına teşekkür ederim.
Saffet Babür

NOTLAR